ЯПОН УЛСААС МОНГОЛ 
УЛСАД ЇЗЇЇЛЭХ 
ТУСЛАМЖИЙН ХЄТЄЛБЄР 
2004 оны 11 сар 
МОНГОЛ УЛСАД ЇЗЇЇЛЭХ ТУСЛАМЖИЙН ХЄТЄЛБЄР 
Гарчиг 
1. Монголын Хєгжлийн Єнєєгийн Байдал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (2-14) 
(1) Хєгжлийн онцлог . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (2-3) 
(а) Газар зїйн онцлог . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 
(б) Хїн амын онцлог . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 
(в) Байгалийн нєхцєл байдлын онцлог . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 
(2) Улс тєрийн байдал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(3-4) 
(3) Эдийн Засгийн Байдал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (4-11) 
(а) Эдийн засгийн бодлого болон эдийн засгийн єсєлтийн хандлага . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 
(б) Хувьчлал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6 
(в) Банк, санхїїгийн салбар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 
(г) ДНБ-ны хэрэгцээний бїтэц, шийдвэрлэх асуудлууд ба ХАЁТ-ийн гїйцэтгэх їїрэг . . . . . . . . . . . 7 
(д) ДНБ-ны бїрдїїлэлтийн бїтэц, шийдвэрлэх асуудлууд ба ХАЁТ-ийн гїйцэтгэх їїрэг . . . . . . . . 8 
(е) Эдийн засгийн дэд бїтцийн байдал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10 
(4) Нийгмийн амьдралын байдал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(11-14) 
(а) Баян ядуугийн ялгаа болон бїс нутаг хоорондын ялгааны хурцадмал байдал . . . . . . . . . . . . . 11 
(б) ЗЗЭЗ-ийг авч явах боловсон хїчин бэлтгэх чиглэлээр боловсролын цар хїрээг 
єргєтгєх шаардлага . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12 
(в) Эрїїл мэнд эмнэлгийн їйлчилгээг (ялангуяа хєдєє орон нутагт) сайжруулах шаардлага . . . . .12 
(г) Бэлчээр талхлагдалт зэрэг байгаль орчны асуудлыг шийдвэрлэх шаардлага . . . . . . . . . . . . . . 13 
(д) Хєдєє орон нутгийг хєгжїїлэх шаардлага . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13 
(е) УБ хот руу чиглэсэн хїн амын нэг туйлт тєвлєрєл ба хотын хїндрэлтэй асуудлууд . . . . . . . . . .14 
(ё) Жендер буюу хїйсийн эрх тэгш байдлын асуудал . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 
2. Монголын хєгжлийн стратеги ба Монголд їзїїлэх тусламж дэмжлэгийн хандлага . . . . (14-21) 
(1) Хєгжлийн тулгамдсан асуудлууд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(14-15) 
(2) Засгийн газрын хєгжлийн хєтєлбєр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(15-18) 
(а) “Засгийн газрын мєрийн хєтєлбєр” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15 
(б) “Хїний аюулгїй байдлыг хангах сайн засаглал” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 
(в) Эдийн засгийн єсєлт ба ядуурлыг бууруулах стратеги (EGPRSP) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 
(3) Єнєєг хїртлэх Япон улсаас Монголд їзїїлсэн тусламж дэмжлэг . . . . . . . . . . . . . . . . . .(18-19) 
(4) Бусад донорууд болон ТББ-ын Монголд їзїїлэх тусламжийн хандлага . . . . . . . . . . . .(19-20) 
(5) 10 дахь удаагийн хандивлагчдын зєвлєлгєєний єнгє тєрх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (20-21) 
3. Монголд їзїїлэх тусламжийн їндсэн чиглэл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(21-28) 
(1) Монголд тусламж їзїїлэхийн ач холбогдол . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (21-22) 
(2) Монголд їзїїлэх тусламжийн чиг шугам . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (22-23) 
(3) Монголд їзїїлэх тусламжийн тэргїїлэх салбарууд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (23-26) 
(а) ЗЗЭЗ-ийн тогтолцоог сайжруулах, боловсон хїчин бэлтгэхэд їзїїлэх тусламж. . . . . . . . . . . . . . 23 
(б) Хєдєє орон нутгийг хєгжїїлэх тусламж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 
(б)-1. Хєдєєгийн хєгжлийн бааз суурь болохуйц тодорхой загвар бїс нутагт їзїїлэх тусламж . .24 
(б)-2. Хєдєє аж ахуй, мал аж ахуйг сэргээхэд чиглэсэн тусламж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 
(в) Байгаль орчныг хамгаалахад чиглэсэн тусламж . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 
(в)-1. Байгаль орчныг хамгаалах болон тїїний баялгийг зїй зохистой ашиглах . . . . . . . . . . . . . .25 
(в)-2. Нийслэл УБ хот дахь байгаль орчны асуудлыг шийдвэрлэх . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 
(г) Эдийн засгийг хєгжїїлэхэд чиглэсэн дэд бїтэц бий болгоход їзїїлэх тусламж . . . . . . . . . . . . . 26 
(4) Монголд тусламж їзїїлэхэд анхаарах зїйлїїд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(26-28) 
(а) Бодлогын зєвлєлдєх уулзалт . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 
(б) Бусад донорууд, Японы болон Монголын ТББ-тай уялдаа, холбоотой ажиллах . . . . . . . . . . . . 26 
(в) Гадаад єрийн асуудал болон тусламж шингээх чадвар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 
(г) Байгаль орчин нийгэмд їзїїлэх нєлєєлєл . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 
(д) Тусламжийг їр єгєєжтэй хэрэгжїїлэхэд чиглэсэн їнэлгээ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 
Хавсралт. EGSPRS ба Япон Улсын З/Г-ийн ХАЁТ-ийн Бїдїївч Зураг . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 
2
*** 
Монгол улс 1990 оноос хойш ардчилал, зах зээлийн эдийн засгийн (ЗЗЭЗ) хєгжлийн замаар замнаж 
ирсэн бєгєєд энэ зам нь шулуун дардан байсангїй. Япон улс нь Монгол улстай найрсаг харилцаатай 
байдгийн хувьд бусад доноруудыг араасаа дагуулан, ЗЗЭЗ-т шилжих анхны жилїїдэд їїсч бий 
болсон нєхцєл байдалтай уялдуулж нэн яаралтай хэрэгцээ шаардлагыг хангах чиглэлээр, харин 
сїїлийн жилїїдэд урт хугацааны хєгжлийн зорилтуудыг хангахад чиглэсэн тусламжийг “Хєгжлийн 
Албан Ёсны Тусламж” (ХАЁТ)-ийн хїрээнд Монгол улсад їзїїлсээр ирсэн. Энэхїї хїч чармайлтын 
їрээр саяхнаас Монгол улсын эдийн засгийн тївшин ардчилалаас ємнєх їеийнхээ тївшинд эргэн 
хїрч чадлаа. Улмаар Монгол улсын эдийн засгийн тогтвортой єсєлтийг хангах замаар ядуурлыг 
бууруулах гэсэн зорилгод хїрэхийн тулд шийдвэрлэвэл зохих олон чухал асуудал байгаа бєгєєд 
цаашид ч нилээд єргєн хїрээнд тусламж дэмжлэг їзїїлэх шаардлага хэвээр байсаар байна. Ойрын 
5-н жилд баримтлах “Монгол улсад їзїїлэх тусламжийн хєтєлбєр”1-ийг боловсруулж байгаатай 
холбогдуулж Монголын улс тєр, эдийн засаг болон нийгмийн байдлын талаар иж бїрэн дїн 
шинжилгээ хийх нь ихээхэн чухал юм. Энэ їїднээс Монголын єнєєгийн байдлын дїн шинжилгээг 1-р 
бїлэгт, хєгжлийн стратеги болон бусад доноруудын тусламжийн хандлагыг 2-р бїлэгт тус тус 
дэлгэрэнгїй єгїїллээ. 
Япон улсын ХАЁТ-ийн хэмжээ буурах хандлагатай байгаа энэ нєхцєлд Монгол улсад шаардлагатай 
байгаа олон тєрлийн тусламж, дэмжлэгийг зєвхєн Япон улс хэрэгжїїлэх нь угаас боломжгїй зїйл юм. 
Япон улсын тусламжийн чиг шугамын тухай 3-р бїлэгт єгїїлсэн бєгєєд їїнд нэн тэргїїнд шийдвэрлэх 
ёстой асуудлууд дотроос ойрын 5-н жилд шийдвэрлэх шаардлагатай гол асуудлууд болон їїнтэй 
уялдсан тусламжийн тэргїїлэх салбаруудыг тодорхойлж гаргахыг зорьсон юм. Монгол улсад єргєн 
хїрээний тусламж дэмжлэг шаардлагатай хэвээр байгаа єнєєгийн нєхцєлд тусламжийн тодорхой 
чиглэлийг сонгоход хїндрэлтэй байсан хэдий ч Япон улс энэхїї хєтєлбєрийн дагуу ХАЁТ-ийн 
хязгаарлагдмал хєрєнгийг їр ашигтай, їр єгєєжтэй ашиглах болно. 
1. Монголын Хєгжлийн Єнєєгийн Байдал 
Монгол улс 1990 онд социалист тогтолцооноос ардчилсан тогтолцоонд шилжин орж, зах зээлийн 
эдийн засгийг хєгжїїлэх шилжилтийн їеийг туулж ирлээ. Япон улс Монгол улсад тусалж тїїнийг 
тогтвортой хєгжихєд нь хувь нэмрээ оруулахын тулд доорхи нєхцєл байдлыг харгалзан їзэх 
шаардлага байна. 
(1) Хєгжлийн онцлог 
1 
(а) Газар зїйн онцлог 
Монгол улс 1 сая 560 мянган километр хавтгай дєрвєлжин газар нутагтай (Японоос 4 дахин том), их 
хэмжээний байгалийн баялаг болоод мал сїрэгтэй хэдий ч далайд гарцгїйн улмаас зєвхєн хєрш орон 
Орос, Хятадын гадаад далайд гарахад ашиглаж болохуйц боомтуудаар хязгаарлагддаж байна. Гэвч 
эдгээр боомтууд нь маш хол зайд оршдог учир бараа бїтээгдэхїїний тогтвортой тээвэрлэлт, 
тээврийн зардал зэрэг тал дээр Монгол улс бусад далайд шууд гарцтай орнуудтай харьцуулахад 
Энэхїї “Монгол Улсад Їзїїлэх Тусламжийн Хєтєлбєр”-ийг 2003 оны 3-р сард Токио дахь ажлын хэсэг, Монгол дахь ажлын 
хэсгийг тус тус байгуулж, Монголын засгийн газар, ТББ, эрдэмтэн мэргэдийн санаа бодлыг тусган, Монголд очиж ард тїмнийх 
нь бодол санааг сайтар сонсон, мєн Японы ТТБ-ын санаа бодлыг харгалзан зєвшилцєлд хїрсний їндсэн дээр боловсруулсан 
болно. Ийм єргєн хїрээнд олон талын хїмїїс оролцон Монголд їзїїлэх тусламжийн бодлогын асуудлаар нухацтай ярьж 
хэлэлцэн баримт бичигт боловсруулан нь анхны тохиолдол болж байна. 
3
ашигтай бус нєхцєлд байдаг. 
Гэсэн хэдий ч зїїн хойт Ази хэмээх бїс нутгийн хувьд авч їзвэл Монгол улстай хиллэх Хятадын 
зїїн хойт, Оросын алс дорнодын хэсэг (130 сая хїн ам), зїїн ємнєд хэсэгт байрлах Япон, Солонгосын 
хойгийн арлууд (197 сая хїн ам), тэдгээртэй ойр орших улс гїрнїїдийн зах зээлд гарах нєхцлийг 
сайтар бїрэлдїїлж чадвал Монгол улсын эдийн засаг тогтвортой єсєх боломж єндєр байна. 
(б) Хїн амын онцлог 
Монгол улсын хїн амын тоо хэт бага, 2003 онд дєнгєж 2 сая 504 мянгад байсан ба тэдгээрийн 40 
хувь нь єргєн уудам нутагт тархай бутархай амьдардаг бєгєєд энэ нь хєдєє орон нутгийн хєгжилд илт 
хїндрэл учруулдаг байна. 
Сїїлийн жилїїдэд Монгол улсын хїн амын жилийн дундаж єсєлт социализмийн їеийнхээс буурсан 
гэх боловч 1.2 хувь орчим буюу єндєр тївшинд хэвээр байгаа бєгєєд нийт хїн амын 72 хувийг 35 
хїртлэх насны хїїхэд залуучууд эзэлж байна. Тэрчлэн хїн амын 99 хувь нь бичиг їсэг тайлагдсан нь 
Азийн хєгжиж буй орнуудын дотор хамгийн єндєр їзїїлэлт юм. 2 Єєрєєр хэлбэл Монгол улс 
боловсон хїчний нєєцийн хувьд єндєр чадавхитай орон юм. 
(в) Байгаль орчны нєхцєл байдлын онцлог 
Монгол улс хойт єргєргийн 41 хэмээс 52 хэмд орших хїйтэн бїс нутагт байрладаг бєгєєд жилийн 
дундаж температур ойролцоогоор 0 хэм байдаг байна. Ийм хатуу ширїїн байгаль орчин нь хєдєє аж 
ахуй, барилга зэрэг аж їйлдвэрлэлийн хєгжилд болон нийгмийн амьдралд ихээхэн сєрєг нєлєє 
їзїїлдэг байна. 
Гэсэн хэдий ч олон улсын хэмжээнд їнэлэгдэх їзэсгэлэнт байгаль нь аялал жуулчлалыг хєгжїїлэх 
таатай боломжийг агуулж байна. Мєн алт, зэс, молибден, газрын тос зэрэг байгалийн баялаг 
арвинтай бєгєєд уул уурхайн салбар далайцтай хєгжих томоохон потенциал бий. 
(2) Улс тєрийн байдал 
Монгол улс 1990 онд ардчилсан тогтолцоонд шилжсэнээс хойш єнєєг хїртлэх бараг 15 жилийн 
хугацаанд тєр засаг олон дахин солигдсон ч аль ч засгийн їед ардчилал зах зээлийн чиг шугамаа 
тууштай баримталж ирсэн ба цэрэг зэвсэгийн хїчээр улс тєрийн ноёрхол тогтоож байгаагїй зэрэг 
утгаараа улс тєрийн байдал тогтвортой байна гэж хэлж болно. 
1990 оны 3-р сард социализмын улс тєрийн нам болох Монгол Ардын Хувьсгалт Нам ардчилсан 
хєдєлгєєний єрнєлєєс їїдэн нэг намын дарангуйллын тогтолцоог єєрсдєє халж тїїхэн эргэлт хийсэн. 
Улмаар тухайн оны 5-р сард олон намын тогтолцоог албан ёсоор хуульчилж тайван замаар ардчилал 
тогтоох анхны алхмаа хийсэн билээ. 1990 оны 7-р сард олон намын тогтолцооны хїрээнд УИХ-ын 
анхны сонгууль болсон бєгєєд парламентийн суудлын дийлэнхийг авсан МАХН дан ганц єєрсдийн 
намын засгийн газар байгуулалгїй, харин ардчилсан хєдєлгєєнийг дэмжигч нам болох Монголын 
Їндэсний Дэвшилийн Намтай эвсэж МАХН-ын дарга Бямбасїрэн тэргїїтэй эвслийн засгийн газрыг 
байгуулсан. 3 
Тїїний дараа шилжилтийн эмх замбараагїй їе болох 1991 онд Монгол улсын эдийн засгийн 
жилийн дундаж єсєлт яалт ч їгїй 9.3 хувь орчим буурсан бєгєєд энэхїї эдийн засгийн уналтын 
нєлєєгєєр ардчилсан шинэ їндсэн хуулиа баталсаны (1992 оны 1 сар) дараахи 1992 оны 6-р сард 
2 Жишээ нь Азийн орнуудын насанд хїрсэн (эрэгтэй/эмэгтэй:%) хїмїїсийн бичиг їсэг тайлагдсан байдал: Монгол улс 99.1/98.8, 
Хятад улс 91.7/76.3, Вьетнам 95.5/91.4, Шри Ланк улс 94.4/89.0, 2000 оны ЮНЕСКО Азийн Соёлын Тєвийн материал. 
Ерєнхийлєгч МАХН-аас бус сєрєг хїчнээс нэр дэвшсэн П. Очирбат байв. 1990 оны 5-р сард олон намын тогтолцоо 3
хуульчлагдсан болно. 
4
болсон УИХ-ын сонгуулиар ард тїмний шїїмжлэл тухайн їеийн эдийн засгийн бодлогыг хариуцан зах 
зээлийн огцом єєрчлєлтїїдийг хийсэн Їндэсний Дэвшлийн Нам руу чиглэж байснаас МАХН илт 
давуутайгаар олонхи болж П. Жасрай ерєнхий сайд тэргїїтэй нэг намын засгийн газар байгуулагдсан. 
Гэсэн хэдий ч, 1993 онд Шинэ їндсэн хуулийн хїрээнд болсон Ерєнхийлєгчийн анхны сонгуулиар 
ард тїмний сонголтонд єєрчлєлт гарч УИХ дахь МАХН-ын хэт давамгайллыг тэнцвэржїїлэх їїднээс 
цєєнхийн хїчнээс нэр дэвшсэн П. Очирбат сонгогдсон. Тїїний дараа 1996 оны 6-р сард болсон 
УИХ-ын хоёр дахь удаагийн ээлжит сонгуулиар сєрєг хїчин байсан Їндэсний Ардчилсан Нам, Социал 
Демократ Намын “Ардчилсан Холбоо” Эвсэл хїч давамгайлан ялж М. Энхсайхан ерєнхий сайд бїхий 
эвслийн засгийн газар байгуулагдсан. 
Гэвч 1997 оны 5-р сард болсон Ерєнхийлєгчийн хоёр дахь удаагийн сонгуулиар “Ардчилсан 
Холбоо” Эвслээс явуулсан єєрчлєлт шинэчлэлийн эрч хїчтэй бодлогоос болж тэднээс хєндийрсєн 
ард тїмэн МАХН-аас нэр дэвшсэн Н. Багабандийг шинэ Ерєнхийлєгчєєр сонгосон. 
Їїний дараахан “Ардчилсан Холбоо” Эвслийн доторхи тэргїїлэх эрх мэдлийн тєлєєхи 
єрсєлдєєнєєс болж 1998 оны 4-р сард М. Энхсайхны засгийн газар бїрэн бїрэлдэхїїнээрээ огцроход 
хїрч засгийн газарт их хурлыг тараах эрх шинэ їндсэн хуулиар олгогдоогїй тул Їндэсний Ардчилсан 
Намын тэргїїн Ц. Элбэгдорж Ерєнхий Сайдын їїрэгт ажлыг хїлээн авч шинэ эвслийн засгийн газар 
байгуулагдсан хэдий ч тєрийн ємчийн банкны хувьчлалыг тойрсон асуудлаар УИХ дээр їїссэн хїнд 
нєхцєл байдлаас їїдэн эвсэлийн дотор хагарал гарснаар уг засгийн газар байгуулагдсанаасаа хойш 
гуравхан сарын дараа буюу тэр жилийнхээ 7-р сард бїрэн бїрэлдэхїїнээрээ огцорсон. 
Дараагийн Ерєнхий Сайдыг сонгох асуудлаар Ерєнхийлєгч Н. Багабанди болон эвслийн бїлгийн 
хооронд зєвшилцєлд хїрч чадахгїй нилээд хїндрэл гарсны эцэст 1998 оны 12-р сард Їндэсний 
Ардчилсан Намын тэргїїн Ж. Наранцацралтын тэргїїлсэн засгийн газар байгуулагдсан.4 Гэсэн ч 
Монголд нилээд чухалд тооцогдох Орос Монголын хамтарсан їйлдвэр болох Эрдэнэт уулын 
баяжуулах їйлдвэрийн оросын талын эзэмшлийн хувьцааг худалдсан асуудлыг тойрон УИХ дээр 
дахин хїндрэлтэй байдал їїссэнээс 1999 оны 7-р сард энэ засгийн газар мєн л бїрэн 
бїрэлдэхїїнээрээ огцорч шинэ Ерєнхий Сайдаар ємнє нь Гадаад Хэргийн Сайдын албыг хашиж 
байсан Їндэсний Ардчилсан Намын Р. Амаржаргал сонгогдсон. 
“Ардчилсан Холбоо” эвслийн засгийн газрын улс тєрийн тогтворгїй байдалд дургїйцсэн сонгогчид 
2000 оны 7-р сард болсон УИХ-ын сонгуулиар дахин МАХН-ыг сонгосон (нийт 76 суудлын 72-г МАХН 
авсан). Энэхїї сонгуулийн дїнд Н. Энхбаярын (МАХН-ын дарга) засгийн газар (нэг намын засгийн 
газар) бий болсон юм. Н. Энхбаярын засгийн газар нь ардчилсан нийгэм тєлєвшїїлэх, зах зээлийн 
эдийн засагт шилжих гэсэн ємнєх засгийн газруудын барьж ирсэн їндсэн бодлогыг їргэлжлїїлэн 
идэвхитэй хэрэгжїїлж ирсэн хэдий ч, 2004 оны 6-р сард болсон УИХ-ын сонгуулиар эрх баригч МАХН 
нам урьдын амжилтаасаа ихээхэн ухарч тал суудлаа алдсан. Сєрєг хїчний Эх орон ардчилал эвсэл ч 
мєн олонхи болж чадаагїй тул эцэст нь МАХН, Эх орон ардчилал эвсэл хоёр эвсэж хамтран 
ажиллахаар болсноор УИХ-ын даргад МАХН-аас Ерєнхий Сайд байсан Н. Энхбаяр, Ерєнхий Сайдад 
Эх орон ардчилал эвслээс Ц. Элбэгдорж (ардчилсан намын харьяа) нарыг тус тус сонгосон. 
Нэгтгэн дїгнэхэд Монгол улсад хэд хэдэн удаа засгийн эрх ээлжлэн солигдох замаар ардчилсан 
нийгмийн тогтолцооны їндэс суурь тавигдсаар байна гэж хэлж болно. 
(3) Эдийн Засгийн Байдал 
4 Шинэ їндсэн хуулиар олонхи болсон нам эвслээс Ерєнхий Сайдад нэр дэвшїїлсэн хїнийг Ерєнхийлєгч тав хоногийн дотор 
УИХ-д оруулах эсвэл татгалзах эрхтэй бєгєєд харин засгийн газар нь УИХ-г тараах эрхгїй болно. 
5
(а) Эдийн засгийн бодлого ба эдийн засгийн єсєлтийн хандлага 
Монгол улс 1990 оноос хойш зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоог бїрдїїлэх бодлогыг, макро 
эдийн засгийн тогтворжилтын хамт идэвхитэй хэрэгжїїлж ирсэн. 1990 оны 7-р сараас 10-р сарын 
хооронд бїх ард тїмэндээ хувьчлалын тасалбар тарааж улсын ємчийн хувьчлал эхэлсэн. Улмаар 
1991 оны 1-р сард їнэ, їйлдвэрлэл, экспорт импорттой холбогдох бїх тєрлийн дїрэм журмыг хїчингїй 
болгож мєн оны 5-р сараас банкны шинэ хууль хїчин тєгєлдєр болсноор Монгол банк тєв банк болон 
бие дааж, арилжааны банкнууд їїсэх зэрэг мєнгє санхїїгийн шинэ тогтолцоо бїрдэж эхэлсэн. Мєн 
Монгол улс 1991 оны 2-р сард Олон Улсын Валютийн Сан, Дэлхийн Банк, Азийн Хєгжлийн Банк, 1997 
онд Дэлхийн Худалдааны Байгууллага, улмаар 2000 оны 10-р сард Европын Сэргээн Босголт 
Хєгжлийн Банк (ЕСБХБ)-нд тус тус гишїїнээр элсэн орсон. (Тусламж олгох улсынхаа тоонд Монголыг 
багтаахын тулд ЕСБХБ 2004 оны 1-р сард болсон хурлаараа гэрээндээ єєрчлєлт оруулан баталж 
тїїнийг нь Япон улс мєн оны 6-р сард хїлээн зєвшєєрсєн.) 
Гэвч хуучин ЗХУ-ын задралыг даган социализмын тогтолцоо їгїй болсноор Монгол улс ємнє нь 
харилцаж ирсэн худалдааны зах зээлээ алдаж, тїїнийг орлох шинэ зах зээлийг нээхэд хїндрэлтэй 
байсны улмаас 1990-ээс 1993 онуудад эдийн засгийн єсєлт буурахаас аргагїйд хїрсэн. Їїний улмаас 
1993 оны ДНБ-ны бодит хэмжээ 1990 оны мєн їеийн тївшний 80 орчим хувьд хїртэл буурсан. 
Ялангуяа 1992 онд, зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийг дагасан эмх замбараагїй байдал, ханшны 
хєвєгч тогтолцооны шилжилтийг дагасан импортын барааны їнийн єсєлт, тєсвийн алдагдал, 
мєнгєний нийлїїлэлтийг ихэсгэсэн зэрэг їндсэн шалтгаануудаас болж, 300 хувийг давсан гїнзгий 
инфляц їїссэн. Ийм нєхцєл байдалд Монгол улс 1992 оны 5-р сараас ОУВС-гын бїтцийн єєрчлєлтийг 
сайжруулах зээлийг авч, цомхон бїтэцтэй засгийн газар бий болгох чиглэлээр удирдлагын шинэчлэлт 
хийх, санхїїгийн зардлыг ихээхэн бууруулах, мєнгє санхїїгийн хатуу бодлого зэрэг арга 
хэмжээнїїдийг авч эхэлснээс хойш Монголын эдийн засаг бага багаар сэргэх хандлагатай болсон. 
2002 оны ДНБ-ний їнийн индекс ємнєх жилийнхтэй нь харьцуулахад 9.2 хувиар єсч гурван оронтой 
тоонд хїрч байсан 1990-ээд оны эхэн їеийг бодвол тогтворжоод байна. Сїїлийн жилїїдийн эдийн 
засгийн єсєлтийн хувь хэмжээ 1995 оноос 2002 оны хооронд жилд дунджаар 2.7 хувь, жил тус бїрээр 
авч їзвэл зудтай байсан 2000, 2001 онд тус бїр 1.1 хувь, 2002 онд 4.0 хувь гэх мэтчилэн жилийн єсєлт 
1-ээс 4 хувийн хооронд хэлбэлзэж байсан бол 2003 оны хувьд зуд мэтийн байгалийн гамшиг бага 
байсан зэргээс ДНБ-ний бодит єсєлт 5.5 хувь хїрч єссєн. 
Тэрчлэн тєгрєгийн доллартай харьцах ханш 1990 оны эцсээр 1 доллар 14 тєгрєгтэй тэнцэж байсан 
бол 2003 онд 1 доллар 1168 тєгрєг болж огцом унасан хэдий ч Монгол улс хїнд бэрх инфляцтай 
уялдуулан зохих ёсоор ханшны зохицуулалт хийж ирсэн нь їнэлїїштэй зїйл мєн. Зохих ёсоор 
ханшны зохицуулалт хийж ирсэний ачаар 2002 онд ДНБ-ны хэмжээ 1 тэрбум 90 сая долларт хїрч, 1 
хїнд ноогдох ДНБ-ний хэмжээ 442 доллар, 2003 онд ДНБ-ны хэмжээ 1 тэрбум 170 сая доллар, 1 хїнд 
ноогдох ДНБ-ний хэмжээ 466 долларын тївшинд байна.5 Мєн 2003 оны хэрэглээний їнийн индекс 
ємнєх онтой нь харьцуулахад 4.7 хувь, ДНБ-ний їнийн индекс ємнє дурьдсаны дагуу 4.0 хувь тус тус 
єсч харьцангуй тогтворжиж байна. 
2003 оны їр тарианы їйлдвэрлэлийн хэмжээ ємнєх оны мєн їеийнхтэй харьцуулахад їр тариа 
31.1%, улаан буудай 30.0%, тємс 51.6 %, хїнсний ногоо 50.1%, мєн оны 10-р сарын байдлаар бєєний 
болон жижиглэнгийн худалдааны нэрлэсэн їнэ ємнєх оны мєн їетэй харьцуулахад 24.7%-аар тус тус 
Дэлхийн банк Монгол улсын 2000 оны 1 хїнд оногдох орлогыг тєгрєгийн доллартай харьцах бодит ханшаар тооцоолоход 390 
доллар, худалдан авах чадварын дундаж (ррр) -аар тооцоолоход 1750 доллар байна гэж гаргажээ. World Bank, World 
5
Development Indicators 2002-оос їзэж болно. 
6
єссєн байна. Тэрчлэн мєн оны 12-р сарын байдлаар аж їйлдвэрийн бїтээгдэхїїний хэмжээ ємнєх 
оны мєн їетэй харьцуулахад аж їйлдвэрлэл 6.7% єсч, уул уурхайн їйлдвэрлэл 1.0% буурч, цахилгаан, 
дулаан, усан хангамж 1.0% єссєн байна. Цаашилбал экспортын хэмжээ 2003 оны долларт 
шилжїїлснээр 17.5%, импорт 16.0%, санхїїгийн орлого 12.3%, санхїїгийн зарлага 12.4% тус тус 
єсчээ. Дээр дурдсанчлан зуд зэрэг байгалийн гамшиг бага байснаар хєдєє аж ахуй, мал аж ахуй 
сэргэсэн явдал, нэхмэл сїлжмэлийн холбогдох їйлдвэрлэлийн оруулсан хувь нэмэр, худалдаа 
бизнесийн бусад салбарын сэргэлт зэрэг нь ДНБ 5.5 хувьтай гарахад эерэгээр нєлєєлсєн гэж бодож 
байна. 
(б) Хувьчлал 
Єнгєрсєн 15 жилийн хугацаанд хувьчлалыг идэвхитэй явуулж ирсэнээр 2002 онд ДНБ-ны 75 хувийг 
хувийн салбар эзлэх тївшинд хїрсэн. 
Тєрийн ємчийн хувьчлал 1990 оноос эхэлсэн бєгєєд мєн оны 7-р сараас 10-р сар хїртэлх 
хугацаанд нийт иргэдэд 10 мянган тєгрєгтэй тэнцэх їнэ бїхий хувьчлалын тасалбар тараасан (нийт 
дїн нь тухайн їеийн тєрийн ємчийн 44 хувьтай дїйцсэн гэсэн тооцоо бий). 1994 оны 3-р сард эдгээр 
тасалбаруудын ихэнхи нь хувьцаа болж хувирсан. Мєн онд їнэт цаасны тухай хууль гарч мєн Їнэт 
Цаасны Хороо байгуулагдсан. 1995 оны 8-р сард їнэт цаасны анхдагч зах зээл бий болсноор 
хувьчлалын эхний шат дууслаа гэж засгийн газраас зарлан тунхагласан. 
Гэвч хувьчлалыг хэт яаран тїргэн явуулсны уршгаар нэг компанид хэдэн мянгаас хэдэн арван 
мянган хувьцаа эзэмшигчдыг тєрїїлсэн боловч, тэр нь зєвхєн ємчлєгчдийн нэрийг єєрчилсєн 
болохоос биш удирдлага, техник технологи, хєрєнгє мєнгєний тал дээр хїсч хїлээж байсан нааштай 
эерэг нєлєє їзїїлсэн зїйл бараг харагдаагїй юм. Мєн хувьчлалын ємнєх компаний єр хувьчлалын 
дараа ч тэр хэвээрээ євлєгдєн їлдсэн. Тэрчлэн тєрийн ємчийн їйлдвэрїїдийн ихэнх болох 
ЭЗХТЗ-ийн хєдєлмєрийн хуваарьт хамрагдан хуучин ЗХУ болон зїїн европын орнуудад голчлон 
бараа бїтээгдэхїїн экспортлох зорилгоор баригдсан том оврын їйлдвэрлэлийн тоног тєхєєрємжїїд 
нь илїїдэл хїнд дарамт болж ирсэн. 
(в) Банк, санхїїгийн салбар 
Монгол улс дахь зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийг даган банк санхїїгийн салбар 
либералчлагдсанаар 1996 онд 14 арилжааны банк їїсч бий болсон хэдий ч тэдгээрийн ихэнхи нь 
банкыг зєв удирдан авч явах арга туршлага їгїй байлаа. Мєн засгийн газрын мєнгєний єндєр хїїгийн 
бодлого нь хувьчлагдсан олон тооны аж ахуйн нэгжїїдийн єрийн дарамтыг улам нэмэгдїїлсний 
улмаас арилжааны банкнуудын зээлийн їлдэгдлийн нилээд хэсэг нь чанаргїй зээл болж хувирсан. 
Тїїний дараа Дэлхийн Банкны удирдлага доор мєнгє, санхїїгийн єєрчлєлт шинэчлэлтийг 
хэрэгжїїлсний їр дїнд зээлийн баланс сайжрах хандлагатай болж банк санхїїгийн салбар 
шинэчлэгдэж байгаа ч банкнуудын хїлээгдэж байгаа єрийн їлдэгдлийн жилийн дундаж хїї 35 хувь 
орчим гэсэн єндєр їзїїлэлттэй байна. 1990 онд ДНБ-нд эзлэх мєнгєний нийлїїлэлтийн (М2) хувь 53.8 
байсан бол 1995 онд энэ їзїїлэлт 18.5 хувь болж буурснаа 2002 онд 37.9 хувь болон дахин сэргэсэн 
ба 2003 онд 51.6 болж дахин єссєн. Гэсэн ч шууд бус банк санхїїгийн салбарт банк бус санхїїгийн 
байгууллагууд зах зээлийн багтаамжаас хэт олноор їїссэн байна. Їїнээс їзвэл бодит їйлдвэрлэлийн 
эдийн засгийн салбартай харьцуулахад мєнгє санхїїгийн салбарын хєгжил урьдын адил хоцорч явна 
гэж хэлж болно. 
Мєн 2002 онд їнэт цаасны зах зээл дээрхи нийт мєнгєний дїнгийн ДНБ-д эзлэх хувь хэмжээ дєнгєж 
7
2.9 хувь байсан бєгєєд 2003 онд 3.6 хувь болж арай єссєн хэдий ч мєнгєний шууд оролцоо їндсэндээ 
байсангїй. Їїнд 1995 онд хувьчлагдсан компаниудын дотор 470 орчим аж ахуйн нэгж тодорхой бус 
шалгуураар сонгогдож їнэт цаасны биржид бїртгїїлсэн нь нєлєєлсєн. 2003 оны эцсийн байдлаар 
їнэт цаасны биржид бїртгїїлсэн аж ахуйн нэгжїїдийн тоо 402-т (бїрэн хувьчлагдсан компани 80 хувь, 
тал нь хувьчлагдсан компани 20 хувь) хїрээд байсан ба тэдгээрийн ихэнхийнх нь бизнес їйл 
ажиллагаа тааруу, биржид бїртгїїлсэн аж ахуйн нэгжїїдээс дєнгєж 15 орчим нь ноогдол ашиг 
хуваарилж байгаа бєгєєд хэмжээн ч мєн єчїїхэн бага байгаа юм. Тэрчлэн, нийт ард тїмэнд олгосон 
хувьчлалын тасалбар эцсийн бїлэгт 1500 орчим хувьцаа эзэмшигчдийн гарт тєвлєрсєн явдал нь 
хувьцаат компаниудын хувьцаа сайн арилжигдахгїй байгаагын гол шалтгаан болсон. 
2002 онд Хєрєнгийн бирж дэх арилжааны ихэнх нь єрийн бичгийн (засгийн газрын бонд, компаний 
бонд) арилжаа байсан ба энэ нь нийт арилжааны бараг 97 хувийг эзэлж байсан бєгєєд хувьцааны 
арилжаа 3 орчим хувиас хэтрэхгїй байлаа. Дашрамд дурьдахад, богино хугацаатай засгийн газрын 
бондны хїї сард 0.5-0.7 хувь, урт хугацаатай (3-н сараас дээш) засгийн газрын бондны хїї сард 
1.2-1.76 хувь, компаний бондных сард 1.6-1.65 хувь гэсэн хэмжээтэй байв. Эдгээрийг жилийн хїїд 
шилжїїлбэл 9-22 хувь орчим болж байгаа ба хадгаламжийн хїї болох 6-10 хувьтай харьцуулахад 
хєрєнгє оруулагчдын сонирхолыг татаж байгаа боловч ашиг муутай компануудын хувьд тийм єндєр 
хїї тєлж явах нь бараг боломжгїй зїйл гэж хэлж болно. 
Дээр єгїїлсэнчлэн банкны салбарт єєрчлєлт шинэчлэл ид явагдаж байгаа хэдий ч, 2000-2003 оны 
банкны зээлийн хїї 30-40 орчим хувийн єндєр їзїїлэлттэй хэвээрээ байгаагаас гадна хєрєнгийн 
бирж ч мєн хараахан хєгжиж амжаагїйн улмаас банк санхїїгийн салбар хувийн секторыг хєгжїїлэх 
тївшинд хїрээгїй байна. 
6 
(г) ДНБ-ний хэрэгцээний бїтэц, шийдвэрлэх асуудлууд ба ХАЁТ-ийн гїйцэтгэх їїрэг 
Социализмын тогтолцоо нуран унсанаар Монгол улсын хуучны худалдааны зах зээл їгїй болж 
тїїний оронд шинэ зах зээл олоход хїндрэлтэй байснаас 1990-ээс 1993 оны хооронд ДНБ-ний єсєлт 
хасах їзїїлэлттэй явж ирсэн бєгєєд 1993 оны ДНБ-ний бодит хэмжээ 1990 оны 80 орчим хувийн 
тївшин хїртэл унаад байсан билээ. Тїїний дараа нааштай єєрчлєгдєж сїїлийн жилїїдийн єсєлт 
1995 оноос 2002 он хїртэл жилд дунджаар 2.7 хувь, жил бїрээр гаргавал 2000 онд 1.1 хувь, 2001 онд 
1.0 хувь, 2002 онд 4.0 хувь болж жилийн єсєлт 1-4 хувийн хооронд байна. 2000 он ба 2001 оны 
єсєлтийн хувь бага байгаа нь зуд болсонтой голчлон холбон їздэг. 
2003 оны ДНБ-ний єсєлт 5.5 хувьд хїрээд байгаа боловч энэ нь Монгол улсын эдийн засгийн шинэ 
єсєлтийг зааж байна уу, эсвэл 2003 онд санаандгїй зуд зэрэг байгалийн гамшигийн хор хохирол бага 
байснаас шалтгаалсан уу, одоохондоо тодорхойгїй байна. 
2003 оны ДНБ-ний эрэлт хэрэгцээний бїтцийн хувьд хэрэглээний хувь хэмжээ 91.0 хувь, хєрєнгє 
оруулалтын хувь хэмжээ 28.9 хувийг эзэлж байгаа ч хэрэглээний єндєр хувь хэмжээ нь импорт хэт 
давамгайлсантай холбоотой юм. Цэвэр экспортын хувь хэмжээ –19.9 хувь (барааны экспорт 52.8 хувь, 
импорт 69.6 хувь) болж импортын давамгайлал їргэлжилсээр байна.6 
Улсын санхїїгийн хувьд татвар хураалтыг сайжруулах, санхїїгийн зарлагын хяналтыг хатуу чанга 
болгох, дотоод гадаадын зээлийг бууруулах зэрэг санхїїгийн багц арга хэмжээнїїд авсан нь їр 
1990 онд Монгол улсын экспортын 78.3 хувийг, импортын 77.5 хувийг Орос улс эзэлж байсан бол тїїнээс хойш худалдааны 
зах зээлийн бїтэц огцом єєрчлєгдсєн. 2003 онд экспортын 47.2 хувийг Хятад, 32.3 хувийг АНУ, 6.3 хувийг Орос улс, 4.7 хувийг 
БНСУ, Япон ойролцоогоор 1.2 хувийг эзэлж, импортын 34.7 хувийг Орос улс, 20.5 хувийг Хятад, 11.8 хувийг БНСУ, 4.8 хувийг 
Япон улс эзэлж байна. National Statistical Office of Mongolia, Mongolia Statistical Yearbook, 2000,2001,2002,2003 болон Monthly 
Bulletin of Statistics 2003 оны 10, 11,12-р сар, 2004 оны 1-6 сарын дугаар, ADB-Key Indicators 2004-єєс авав. 
8
єгєєжєє єгч 1999 онд ДНБ-д эзлэх тєсвийн алдагдлын хувь 11.9 байсан бол 2003 онд 5.9 хувь болж 
буурсан. Энэ їзїїлэлт хэдийгээр ОУВС-гийн зєвлємж болгосон тєсвийн алдагдлын ДНБ-д эзлэх 
хувийг 6.0 хувиас хэтрїїлэхгїй байлгах гэсэнтэй нийцэж байгаа ч, тєсєв урьдын адил алдагдалтай 
хэвээр байгаа учир энэ байдлыг їргэлжлїїлэн сайжруулах шаардлагатай байна. 7 
Мєн 2002 оны хєрєнгє оруулалтын санхїїгийн эх їїсвэрийн 66.3 хувь гадаадын тусламжаас 
гаралтай байсан ба энэ нь тусламжийн ачаар дєнгєж эдийн засгийн эерэг єсєлтийг хадгалж байгаа 
гэсэн їг. Монгол улс ДНБ-нийхээ 20 орчим хувьтай тэнцэх хэмжээний хєгжлийн албан ёсны тусламж 
авдаг бєгєєд гадаадын тусламжаас хамаарах хувь хэмжээ Азийн бусад орнуудтай харьцуулахад 
єндєр байна. Олон улсын байгууллагын шугамаар олгосон тусламжийг оролцуулан єнєєг хїртлэх бїх 
тусламжийн 40 гаруй хувийг, голлох донор улсуудаас хоёр талт хамтын ажиллагааны шугамаар 
олгосон тусламжийн 70 орчим хувийг Япон улсын ХАЁТ эзэлж байна. 
Тэрчлэн албан ёсны гадаад єр ДНБ–ний 94.0 хувийг (2002 онд) эзэлж байгаа боловч єр 
барагдуулалтын хувь хэмжээ 6.7 хувь гэсэн харьцангуй тогтвортой тївшинд байгаа бєгєєд Монгол 
улсын гадаад єр нь цааш барагдуулж явж болохуйц тївшинд байна гэж олон улсын санхїїгийн 
байгууллагууд дїгнэж байна. Харин Япон улсын хувьд Монгол улсаас Япон улсад тєлєх їндсэн болон 
зээлийн хїїгийн тєлбєрийн хэмжээ ойрын хэдэн жилийн дотор оргилдоо хїрэх учир, єдгєє бид 
Монгол улсын єрийн удирдлага хяналтын байдлыг анхааралтай нягтлан харж байна. 
Нєгєє талаар дээрхи єрєєс тусдаа тооцогддог удаан хугацаанд санаа зовоож байсан ОХУ-д тєлєх 
єрийн хувьд хуучин Зєвлєлт Холбоот Улсын їеийн єрийн 97.8 хувийг чєлєєлєх тухай ОХУ-тай 
тохиролцоонд хїрч 2003 оны 12-р сарын 26-нд їлдэгдэл болох 250 сая ам. долларыг тєлж дуусгасан 
тухай 2003 оны 12-р сарын 31-нд зарлагдсан. ОХУ-д тєлєх єрийн асуудлыг нааштайгаар 
шийдвэрлэсэн нь Монгол улсын єр тєлєх чадварын хувьд олон улсын тавцан дахь итгэлийг 
дээшлїїлсэн ач холбогдолтой хэдий ч, 250 сая ам. долларын нилээд нь дотоодын єр болж 
хувирснаас цаашдын санхїїгийн удирдлага болон гадаад зээлийг хїлээж авах чадварт сєрєг нєлєє 
їзїїлэх зэрэг асуудлуудыг сайтар нягтлан їзэх шаардлагатай байна. 
Тэрчлэн Япон зэрэг донор орнуудын тусламжаар нїїрс олборлолт, эрчим хїч, холбоо, тємєр зам 
зэрэг материаллаг дэд бїтэц, гадаадын хєрєнгє оруулалтын хууль зэрэг биет бус дэд бїтцїїд бий 
болсны ачаар гадаадын шууд хєрєнгє оруулалтын хэмжээ бага багаар нэмэгдэж 2002 онд хийгдсэн 
гэрээ хэлэлцээрийн нийт дїн ДНБ-ний 7 хувийн хэмжээнд хїрээд байна. 1990-ээс 2000 оны хоорондох 
гадаадын шууд хєрєнгє оруулалтын нийт дїнгийн 23.5 хувь нь уул уурхайн салбарт, 19.4 хувь нь 
хєнгєн їйлдвэрийн салбарт ноогдож байна. Мєн 2001 онд хийгдсэн гэрээ хэлэлцээрийн дїнг улс 
бїрээр ялгавал БНХАУ 36.0 хувь, БНСУ 16.5 хувь, Япон улс 1.1 хувь болж байна. 
Ингээд Монгол улсын макро эдийн засаг нь сїїлийн жилїїдэд тогтворжиж эхэлсэн гэж хэлж болох 
боловч, єсєлтийн чадвар сул дорой хэвээр, гадаад худалдааны болон санхїїгийн алдагдал 
їргэлжилсээр байгаа бєгєєд тэдгээрийн шалтгаан болох хувийн сектор хараахан бэхжиж амжаагїй, 
татвар хураах тогтолцоог сайжруулснаар татварын орлого нэмэгдэх байдал харагдаж байгаа ч 
татварын орлого дутагдах гэх мэт хїндрэлїїд хэвээр байгаа зэргээс їзэхэд макро эдийн засгийн 
тогтворжилтыг найдвартай хангахад олон шийдэгдэж амжаагїй асуудлууд байсаар байна. 
(д) ДНБ-ны бїрдїїлэлтийн бїтэц, шийдвэрлэх асуудлууд ба ХАЁТ-ийн гїйцэтгэх їїрэг 
Засгийн газар цаашдын санхїїгийн шинэчлэлийн хїрээнд тєсвийн бїрдїїлэлт, хэрэгжилт, тїїнд тавих хяналт шалгалтыг 
улам хїчтэй болгох, дунд хугацааны тєсвийн хїрээ бий болгох, тєсвийг тэргїїлэх чиглэлийн бодлоготой уялдуулах, тєсвийг 
7
бїхэлд нь сайжруулах, санхїїгийн нэгдсэн дансны систем, тайлан мэдээллийн тогтолцоог сайжруулах зэрэг арга 
хэмжээнїїдийг тус тус бий болгож байна. 
9
ЃEAa .eeaaydeyeeei a.oyo 
Ooe oodoae aa .eeaaydeyeeei naeaadui ooaaee noe aidie aaeniaan oaeoaaaeai Iiiaie oenui aie 
naeaad aieio ooaoo aa aooe, iae aa aooei naeaadui AIA-ia yceyo ooaeei aei 1990 iia 15.2 ooau 
aaeniaa 1995 iia 38.0 ooau aiea onnoi. AyaЃЂ yiy naeaadui 2002 iiu ooaeei aei oiioo 2 aeeeei aai 
coaui ioeooaood 20.7 ooau aiea iaoii aoodnai aa 2003 iia 20 ooauoae aaeia. 8 Ioi 2000 iiiin 
oieo o.eoee cydya iaeui oaЃЂei aadao iu eonya oeiyyd aydooyye ..naya aaeia. 
Ooe oodoae aa .eeaaydeei naeaad iu Iiiaie oenui yaeei canaeei .iayn noodeea a.da..eyaЃЂ oyayyd 
aaeaaa aoaooa o..iee AIA-ia yceyo ooau oyiayy 2003 iia 19.1 ooau aaeniu aioid, ooe oodoaei 
naeaad 9.5 ooau, .eeaaydeye 6.0 ooaeea ycyea aaeeaa. Yeniidoia yceyo ooe oodoaei a.oyyaayo..iee 
ooau oyiayy 34.8 ooau, iiin iiieoodai a.oyyaayo..iee ooau oyiayy 26.8 ooau aaea Iiiaie oenui 
yeniido cyn, iieeaaai aynyi ydayn aayeaa, iiin iiieoodai a.oyyaayo..i ayyd oiaonii oyayyd aaeia.9 
N..eeei aee..aya ydayn aayeaeei yeniido iyiyaaya aaeaaa iu Iiiaieui yaeei canaeei onoeooa 
naeiaad ioeooea aaeia. Aeoyy iu AIOAO-a yeniidoeio cyneei aayaiaeui oyiayy iaoii iyiyaanyyd 
aaeia. AyaЃЂ Iiiaie oenui yeniido a.ooeei ooaua iyi.. odooaeei a.oyyia aaaaoae ydayn aayeaaaan 
oaiaadaeoae aaeaaa iu .d oaooa ioooae ti. Ioi cyn, aeo cydaeei ieii oenui cao cyyeeei .iy 1995 
iiiin oieo aoodao oaiaeaaaoae aaeaaa aoaooa n..eeei aee..aya onЃЂ yoyea aaeia aya aaeaaa ЃЂ 
eoyyoyi oiaoaida.e aaeia. Ayyd iu yeniidoui iya oynaeea a.da..ea aoe iiin iiieoodui .eeaaydeyea 
ЃЂ o.iadyeoye anooaeooa aaenaad aaeia. Iiin iiieood aieiandooeao .eeaaydeye aio siii oenui 
ooneaiaaad aee aienii o..ooye aoaooa 1980-aaa iiu .aa aaaaaa aaeto ieio aie yo ..nayd aiea 
aaenai aeeyy. 2003 ii ayoya yeniidoia oiiiioii ooau iyiyd idooenai oyayyd aaenai aoaooa iaeЃЂaua 
ayeyi ioiaoiee yo ..naydoye aieioia ЃЂ ioi ooau iyidyy idooenai. AyaЃЂ iiin iiieoodui o..oee ya 
Oyoaa doo odnai aadЃЂ aioiiaui .eeaayd..a o..oee yayyd aaЃЂeaaao, yiaaiu oii oieaie onnoioon 
ayeЃЂyyd oaeoeaaaao cydya anooaeooa ooeaadnaad aaeia. Iiiaieui aaaaaa aaeto ieio aie oydyanye 
aieio iiin iiieoodua oaiadnai yeniidoui .eeaaydeyeeei ooaua o..oee yayy aaaaaoaa aeaao iu 
iiooie anooaae aoaooa oaaoea o..oee yaeei yeniido, aadaaiu eiiidooie oieaiioie ooaaeaaaiu 
anooaeooaua oeeaaydeyoeei cydyaoyy o..oee yaeei ЃЂaiadua ayyoe..ea o..i ayydyy aioiiaaii iyi.. 
odooa .eeaaydeyo caiaad odnoeaoo ЃЂaaaad a.oee a.oyyaayo..i aieaii yeniidoeio ЃЂeaeye d.. yaa aaЃЂ 
yaao ay aynyi .eeaaydeyeeei anooaeooaua ЃЂ ioi oeeaaydeyo iu Iiiaie oenaa ooeaadaaa aaeaaa 
ЃЂooae cideeoui iya ioi. 
2003 iia .eeЃЂeeayyiee naeaadui AIA-ia yceyo aei 58.5 ooau aaeia.10 Yiy ooau oyiayya ooaaeaaa 
iaeiaa ooaaea cao cyyea ieii oiiiu aadaa .cyaayo aieniioie oieaii .cyoyynyy ee.. oadei ЃЂ ooe 
oodoae, ooaoo aa aooe iae aa aooe aieii .eeaaydeyeeei naeaadui noe ooaaee ..ia eoyyoyi 
ioeooenoi aoaooa ooaaeeea aaaai aadЃЂ aoe c.e ЃCniu aoeo oyiyyi .cyo adaaa.e. Iiiaie oenui odaoi 
ooaai c.ee a.deei aaeaaeeei .cynayeo aacado ooeaoodeanai ayeae aooeЃЂeae iu aaaaaa aaeuto ieio 
eoyyoyi aieiiaoie naeaad oyaee ЃЂ AIA-eea iyiyaa..eyo o.ЃЂei c.ee aiea ЃЂaaaoa.e aaeaaa aoaooa 
aaaaaaui aooeЃЂiu oii aeea aoiaoa 50 iyiaai o.i aynyi aaaa o.aoeioye aaeia. 
8 Oaaai oiooo iaeui oii oieaie 1990 iia 25 nay 860 iyiaa aaeniaan 1999 iia 33 nay 570 iyiaaa o.dЃЂ onnoi oyaee ЃЂ coaaan 
aiea 2002 iia 23 nay 900 iyiaa, 2003 iia 25 nay 428 iyiaa aienii. Caaadaaa oeeaye 1) aaoo (1 nay 968 iyiaa 900), 2) .oyd (2 
nay 567 iyiaa), 3) oiiu (10 nay 756 iyiaa 400), 4) yiaa (10 nay 652 iyiaa 900), 5) oyiyy (256 iyiaa 700). Ioi oeaai aooaaei 
.eeaaydeye 1990 iia 596 iyiaai oiii aaenai aie 2003 iia 160 iyiaa 400 oiii aienii. Oooaei iiu aacdui .d oaooaeei 
oyiayy 1 aaeoado iedieoiiaiid 0.8 oiii aynyi iao aaaa o.aoeioye aaeia. 
2003 iia .eeaaydeynyi cyneei aayaiae 372 iyiaai oiii, aeo 11.1 oiii aaea. Cyneei aayaiae aaou cyneei aaooeaa 32 ooau 
idЃЂei aaeniaa n..eeei aee..aya 25 idЃЂei ooau aiea aoodЃЂyy. 
10 Aioid iu caaaeaae ooaaeaaa 28.8 ooau, ciЃЂea aooaae ieeoeei oiie 1.2 ooau, oadeeoaa oieaii 15.1 ooaeea oon oon ycyea 
9
aaeia. 
10
ЃEAaee ydoeyeoeei a.oyo 
Iiiaie oenaa ieeo aaee ydoeya aoe 927 iyiaai o.i aiui (2003 iia) 42 idЃЂei ooauoae oyioyo 390 
iyiaai o.i ooaoo aa aooe, iae aa aooei naeaado oaduyaeaaaaaa aoaooa yiy ooaaad iu ooaoo aa aooe, 
iae aa aooei naeaadua noodu naeaad aya oyea aieio ti. Aio cao cyyeeei yaeei canaao oeeaeoeei 
oiioooi (1989 iia) ooaoo aa aooe, iae aa aooei naeaado aaeeeaanaui oii 32.0 ooau aoto 244 iyiaa 
aaeniaa oeeaeeoui aadaa aoto 1999 iia 45 ooau aiea onnoiee oaaa oЃЂed iu oeeaeeoui o.ia aydo 
.aeei .eeaaydeyeeei naeaadui .ee aaeeeaaaaiu oiaeoaan aiea aaeea.e aienii o.i..n (146 iyiaai 
o.i) adaaa.ei ydoyia iae aa aooei naeaad doo oeeanyi yaaae aieii. 
Iya oaeaan 2003 iia ooe oodoae aa .eeaaydeei naeaado aaeeeaanaui ooau oyiayy 11.7 ooau, ioi 
ooe oodoaei naeaado aaeeeaanaui oii 3.4 ooaean oyodyoa.e aaeaaa aoaooa .eeaaydeyeeei naeaaduio 
5.9 ooau aaeia. Eeiyyn ooe oodoaei naeaadua ooaa..eyo iu ЃЂooae aieiaЃЂ eo oyiayyiee aaeui o.ЃЂ 
oeiayyo aieiia ioooae ti. ЃPeeЃЂeeayyiee naeaado aaeeeaanaui ooau 42.6 aaeaaa oyaee ЃЂ oyaayydeei 
aioid oiaoiie aaeea.e ooaeei iaeiaaЃЂea cydya o.i..n eo aaeia.11 
aiooaod Iiiaie oenui ooaoo aa aooe, iae aa aooe aieii .eeЃЂeeayyiee naeaado aaeeeao o.ЃЂiee 
ee..aye ..nЃЂ aeaai aon naeoidua ..naya aaeia. Yiy anooaeua oeeayoa.e aie yaoodeui .ianyi 
anooaae oeeaaydeyaayoa.e. aodood oyeaye Iiiaieui yaeei canaeei edyya.ei ooaua iae aa aooei 
naeaad aaou ee..aye aaeui o.ЃЂeea oeiyyd aaeui aaed aee aieaio caiaad oydoyi oeiayyo ay ayaya iu 
oaiaeei ЃЂooae anooaae aieiia aaeia. 
AyeЃЂyydeei aaao oyodyo anooaeui oooaea iaeЃЂaui oii iaoii onnoiood ydn iyiyaanyi iaeui oii 
oieaie (oyiyy, iidu, .oyd, oiiu, yiaa) iu ayeЃЂyyd oaeoeaaaaeo, iaeui oaeaaado oaЃЂei aieii coa 
cydayyn oaeoaaaeai aiaeii ooaaoaaia iaoii aoodЃЂ 2002 iia 23 nay 898 iyiaa aiea oaiaeei ieii 
oieaie iaeoae aaenai 1999 iioie oaduoooeaoaa iedieoiiaiid 9 nay 760 iyiaaad oii oieaie iu 
aoodniaan ayeЃЂyydeei aaao oyodyo anooaae iya oynyaoyy iaiaea aaeia12. 
(a) Yaeei canaeei aya a.ooeei aaeaae 
Iiiaie oen odaoi ooaai iooaaoae, o.i ai oyo oooi aoaooa oadoae aooadoae aaedeaaaa aynyi 
iioeiaoieaiin aaaia o.i aiui ieeyya oynya iu noodei aon i..ayeeyi yaaaa iioeiaioie aa aooe 
ydoyeaya. Yiy iu ooaoo idii iooaao ooneaia ayiaeya .c..eyoya aie o.iadye aieaia aoaooa yaeei 
canaeei aya a.ooeea aaЃЂ .cyo oioeieaiea yiy iioeiaiin odaai aadao oycaaadeaeoooaua oiioia .cyoa.e 
aie aieioa.e. Oaaoeeaae, Iiiaie oenui a.o oee iu aacdaad aaeaaa oЃЂed oyd a.o oycaaad iooaooaaa 
oadoai noonai iaeЃЂaaa ieeaieei .eeЃЂeeayya o.dayo caiaad ieeo iooaa idiii oaiaaaeao, atoea.e 
aaeaeaa aaoaeaaaaooeao oaadaeaaaoae aya .cya aaeia. 
Eeiyyn Iiiaie oenua aaeaea aadoa.e oycaaadeaaaiae aaeaeaan aadaoaa iu ooneao oaadaeaaaoae 
aoaooa siii oen ooiod caiua canЃЂ naeadooeao caiaad atoea.e iaeaaadoae oyyaydeyeoeea 
aaoaeaaaaooeao, AIOAO-oae oeeeyaya Caiui ЃP.aya aЃЂaa oeea..eyi aЃЂeo aaeaooeaiaeea aadua, 
aЃЂaaiu aaaii ooaaeaaa aaao, ooiod caiui oyyadeei o.ЃЂei ЃЂaaeua naeadooeao cydyao ooneaeoaa 
.c..ea edeyy.13 Ioi Aceei ooaaeeei Aaie, siii oen aieii aonaa oieaiaaio oenui ooneaiaaad 
Oeaaiaaaoad oioui aioidoe aieii o..iee ied oaau, ieeneyeyyn oieo Idinui oee o.doye, oaaoeeaae 
Aadoai Ydayiyoeei oiidiia ayo cydya aacdooaaa cai canao, aadeo aaeooa oeeaaya edeyy. Ioi oyoayy 
11 2002 iia a.doa..enyi aaeea.eЃЂ..aeei oii 30,877 aoto aaeea.eaeeei ooau 3.4 aiea oiioo iiu 4.6 ooauoae oaduoooeaoaa 
aaaa cydya naeaednai aieiaЃЂ 2003 iia a.doa..enyi aaeea.eЃЂ..aeei oii 33,335 aiea aaeea.eaye 8.0 ooau aiea onnoi. 
12 AyaЃЂ oiio oa..enyiЃЂeyi 2003 iiu iaeui oii aaaa cydya nydaya 25 nay 428 iyiaa aienii. 
13 Iiiaie oen IOO-aan ieii oiiiu aЃЂaaiu aaaii o.dyyneyi aoeaeaa aaenai aoaooa siii oen aЃЂaaiu aaaii ooaaeaai aaaoaa 
oonaeniaad cadaeua aoodooea aaaaaa aaeto oyiiyo aieniiid eoyyoyi ooau iyiyd idooenai ti. 
11
Зїїн хойт ази, евро азиар нэвтрэх зам гарцын хїрээнд єрнє дорнын чиглэлийн гол зам барих асуудал 
яригдаж байгаа бєгєєд тїїний нэг хэсгийг Монголын засгийн газраас “Мянганы Зам” хэмээн нэрлэн 
хэсэг хэсгээр сайжруулах, барих ажил эхлээд байна. 
Цахилгаан эрчим хїчний хангамжийн хувьд, 1990 онд їйлдвэрлэж байсан 3 тэрбум 576 сая квт/цаг 
гэсэн хэмжээнд хїрээгїй ч Япон улсын тусламжаар 1995 онд 3 тэрбум 10 сая квт/цаг, 2003 онд 3 
тэрбум 310 сая квт/цагийн тївшинд барьж ирлээ. Цахилгаан болон дулааны эрчим хїчээр найдвартай 
хангах болсноор жирийн ард иргэд урьдийнхаасаа илїїтэйгээр эрїїл мэнд, харилцаа холбоо зэрэг 
нийгмийн їйлчилгээг хїртэх боломжтой болсноос гадна дотоод болон гадаадын хєрєнгє оруулалтаар 
їйлдвэр аж ахуйн газрууд сэргэн босож шинээр їїсч бий болох боломж бїрдсэнийг энд тэмдэглэн 
хэлэх нь зїйтэй юм. Гэсэн хэдий ч ирээдїйн эдийн засгийн хєгжлийн їїднээс авч їзвэл цахилгаан 
эрчим хїчний хангамж дутагдалтай болох тєлєвтэй бєгєєд ихээхэн хуучирч ноцтой байдалтай болсон 
нийслэл хот дахь гол цахилгаан станцуудыг засварлахын оронд эртхэн шинэ станц барих шаардлага 
тулгараад байна. Тэрчлэн цахилгааны тєлбєр барагдуулалтын асуудал зэргийг нэг мєр шийдвэрлэж, 
цахилгаан станцуудын удирдлагын їр ашгийг улам дээшлїїлэх шаардлагатай байна. Хєдєє орон 
нутгийн цахилгааны хангамжийн хувьд Япон улсын тусламжаар нарны эрчим хїчээр ажиллах 
цахилгаан їїсгїїрїїд нэлээд нэвтэрч, тєвийн эрчим хїчний системтэй холбогдоогїй сумдад дизель 
станцууд суурилуулж дууссан хэдий ч дизелийн тїлшээр найдвартай хангах, засвар їйлчилгээний 
зардал тєлбєрийн тогтолцоог яаж шийдэх тухай асуудал, мєн цахилгааны хангамж сайтай болон 
засвар їйлчилгээ нь хїндрэлтэй байгаа газруудын хоорондын ялгааны асуудал ч мєн гарч байна. 
Цаг агаар гэнэт муудах, тїргэн тусламж дуудах зэрэг гамшигийн їед яаралтай арга хэмжээ авахад 
зориулж Япон улсаас нийлїїлсэн богино долгионы холбоо нийт улсын 340 сум, 1671 багийг хамарч 
байгаа бєгєєд Монголын талаас маш єндєр їнэлгээ авч байгаа. Япон улсын йений зээлээр (Тємєр 
замын тээврийн хїчин чадлыг сайжруулах тєсєл 2) нийлїїлсэн шилэн кабель 1 сая шугамын 
багтаамжтай бєгєєд єнєєдєр урдаас хойт чиглэлд дэлхий нийттэй холбох ажил хийгдэж байна. Мєн 
БНСУ-ын тусламжаар Улаанбаатараас зїїн чиглэлд зїїн хойт Азитай холбогдох шугам тавигдсан. 
Цаашилбал, нийслэл болон аймгийн тєвїїдэд интернет ашиглах явдал нэвтэрч байна. 1990 оны їед 
улс хоорондын яриа ч холбогдохгїй их далайн дунд дахь тусгаарлагдсан арал мэт хїнд нєхцєлд 
байсан холбооны салбар Япон улсын тусламж дэмжлэгтэйгээр сїїлийн жилїїдэд огцом хурдтай 
хєгжиж байна. 
Єнгєрсєн 15 жилд дэд бїтцийн бїтээн байгуулалтанд тодорхой ахиц дэвшил гарсан нь їнэн. Гэвч 
нийт дэд бїтцийн хувьд тэдгээрийн засвар їйлчилгээ, арчилгаа тордолгоог зохих ёсоор явуулах бїтэц 
тогтолцоог хэрхэн сайжруулах, дэд бїтцийн эдийн засгийн їр ашгийг хэрхэн дээшлїїлэх зэрэг 
шийдвэрлэх ёстой асуудлууд байсаар байна. 
(4) Нийгмийн амьдралын байдал 
(а) Баян ядуугийн ялгаа болон бїс нутаг хоорондын ялгааны хурцадмал байдал 
Монгол улсад сїїлийн жилїїдэд баян хоосны ялгаа огцом нэмэгдэж ядуурал ноцтой асуудал 
болоод байна. Энэ бїхний учир шалгаан нь ємнє єгїїлсэнчлэн социалист тогтолцоо нуран унснаар 
Монголын экспортын зах зээл їгїй болсон явдал, тєрийн ємчийн їйлдвэрїїдийг хэт яаран 
хувьчилснаар їйлдвэрлэлийн салбар уналтанд орж тэндээс їїссэн ажилгїйчїїд мал аж ахуйд 
шилжсэн боловч туршлага дутмаг байснаас, мєн хатуу ширїїн байгалийн нєхцєлєєс мал аж ахуй 
эрхлэх орчин муудсан зэрэг болно. 
Нийслэл болон хєдєє орон нутгийн хоорондын бїс нутгийн ялгаа ч мєн ил тод болж байна. 2001 онд 
12
1 хїнд ноогдох ДНБ-ийг аймаг бїрээр гаргахад Євєрхангай хамгийн бага 182 доллар, 8-н аймагт 
200-299 доллар, 10 аймагт 300-399 доллар, харин Говь-сїмбэр аймагт улсын дундаж тївшин болох 
442 доллар (2002 он)-оос арай бага буюу 437 доллар байна. Дундаж тївшинийг давж гарсан нь Орхон 
аймаг 551 доллар, хамгийн єндєр їзїїлэлт Улаанбаатар хотод 709 доллар байна. Бїс нутгийн ялгаа 
нь зєвхєн эдийн засгийн тївшинд бус нийгмийн тївшинд хїрч хєдєє орон нутгийн нийгмийн 
амьдралын їндэс суурь нурж эхэлж байна. Мєн 2003 оноос газар хувьчлал эхэлсэн бєгєєд тїїний 
нийгэм эдийн засгийн їр нєлєєг анхааралтай ажиглах хэрэгтэй болж байна. 
Цаашилбал хот суурин газар дахь ядуурал ч мєн єссєєр байна. Анх зах зээлийн эдийн засагт 
шилжих эхэн їед илїїдэл ажлын хїч хотоос хєдєєд шилжсэн боловч сїїлийн жилїїдэд хєдєєд 
амьдрах боломжгїй болсон ядуучуудын давхарга Улаанбаатар зэрэг хот суурин газар руу нїїж ирж, 
тэнд нь ч мєн ажил олох боломж муу тул ядуучуудын хорооллыг їїсгэж тэр нь жил ирэх тутам єсєн 
нэмэгдсээр байна. 
Монгол дахь энэхїї ядуурлын гол шалтгаан нь аж їйлдвэрлэл, хєдєє аж ахуй, мал аж ахуйн 
салбарын уналттай холбоотой нь ойлгомжтой. Эдийн засгийн уналтаас їїдэлтэй ажилгїйдэл, мал 
хувьчлалын дараа зуд зэрэг байгалийн гамшигийн уршгаар малаа алдсанаас їїдсэн ядуурал зэрэг нь 
ноцтой асуудал болоод байна. Гэр бїл салалт, олон хїїхэд тєрїїлэх зэргээс шалтгаалж хот суурин 
газарт єрх толгойлсон эхчїїдийн тоо єсєх хандлагатай байгаа14 болон архи согтууруулах ундаанаас 
болж гэр бїл сарних зэрэг нь ч мєн ядуурлын гол шалтгаан болж байна. Улсын хэмжээнд 4, 712 єнчин 
хїїхэд, 43, 569 хагас єнчин хїїхэд, 4-єєс дээш хїїхэдтэй єрхийн тоо 57, 556 буюу нийт 568, 625 гэр 
бїлийн 10 орчим хувь болж байна15 (2002 он). 
Монголын засгийн газраас ядууд тооцогдох хїмїїсийг амьдралын доод тївшинєєр тодорхойлсон 
бєгєєд энэ нь бїс нутаг бїрт их бага хэмжээгээр ялгаатай ч сард 19, 500 тєгрєгєєс (ойролцоогоор 
2,000 йен) 25, 300 тєгрєг (ойролцоогоор 2, 600 йен) хїртлэхээс бага орлоготой хїмїїсийг ядууд 
тооцож байна. Нийт улсын хэмжээнд хїн амын 35.6 хувь нь ядууд тооцогдож байгаа бєгєєд хот суурин 
газрын хїн амын 39.4 хувь нь ядуу бїлэгт хамаарч байна (1998 он). 
(б) ЗЗЭЗ-ийг авч явах боловсон хїчин бэлтгэх чиглэлээр боловсролын цар хїрээг 
єргєтгєх шаардлага 
Монгол улсын хїн амын 99 хувь нь бичиг їсэгт тайлагдсан гэсэн єндєр їзїїлэлттэй бєгєєд энэ нь 
социалист тогтолцооны їеийн тєр засгийн бїтээсэн амжилт гавьяа юм. Гэвч єдгєє ЗЗЭЗ-ийг авч явах 
боловсон хїчин ноцтойгоор дутагдаж байна. Бага дунд боловсролын хувьд сургуулийн байр 
хїрэлцээгїйгээс сурагчид єглєє, єдєр, орой гэсэн 3-н ээлжээр хичээллэхэд хїрч буй асуудал, 
сургууль завсардалтын асуудал, хот хєдєєгийн боловсролын тївшиний ялгаа, олон улсын 
стандартаас ялгаатай боловсролын тогтолцоо (одоо 10-н жил суралцаж тєгсєєд их дээд сургуульд 
орж байгаа), багшлах боловсон хїчин бэлтгэх, сургалтыг материалаар хангах зэрэг шийдвэрлэх ёстой 
олон асуудлууд байна. 
Тэрчлэн сїїлийн жилїїдэд их дээд сургуулийн тоо огцом нэмэгдэж байгаа хэдий ч, хичээлийн 
агуулга хїсч буй тївшинд хїрээгїй, мэргэжлийн єндєр мэдлэг, технологийг олж авах боловсролын 
байгуулага тун ховор байгаа тул гадаадад дээд боловсрол эзэмших хїсэлтэй хїмїїс олон байна. 
Иймээс ЗЗЭЗ-ийг авч явах боловсон хїчин бэлтгэхэд бага, дунд, дээд болон нарийн мэргэжил 
14 Эмэгтэй хїнээр єрх толгойлуулсан гэр бїлийн нийгэмд эзлэх байр суурь эрэгтэй хїн толгойлсон гэр бїлтэй харьцуулахад 
доогуур бєгєєд ядууралд автахдаа хялбар байдаг. 
15 2002 онд хотын айл єрхийн тоо 311, 965, хєдєє тосгоны айл єрхийн тоо 256, 660 байсан. 
13
эзэмшїїлэх бїх тївшингийн боловсролын чанар агуулгыг сайжруулах, боловсронгїй болгох 
шаардлага байна. 
(в) Эрїїл мэнд эмнэлгийн їйлчилгээг (ялангуяа хєдєє орон нутагт) сайжруулах шаардлага 
Монгол хїний дундаж наслалт эрэгтэй хїн 64, эмэгтэй хїн 67 байдаг. Монголын эрїїл мэнд 
эмнэлгийн салбарт шийдвэрлэх ёстой асуудал бол жирэмсэн эхчїїдийн нас баралтын єндєр хувь16 
ба хєдєє орон нутагт эмнэлэг эрїїл мэндийн їйлчилгээний тївшин доогуур байгаа асуудал юм. 
Сїїлийн жилїїдэд нярай хїїхдийн эндэгдэл болон жирэмсэн эхчїїдийн нас баралт буурах 
хандлагатай байгаа ч аль аль нь єндєр тївшинд хэвээр байна. Бараг бїх тєрєлт нарийн мэргэжлийн 
эмч, эх баригчийн хяналтанд явагдаж байгаа боловч, нас баралт єндєр байгаа явдал нь нас баралтын 
шалтгаанд дїн шинжилгээ хийж, шалтгааныг арилгахад чиглэсэн эмнэлгийн їйлчилгээг сайжруулах 
шаардлага урган гарч байна17. Їїнтэй зэрэгцэн сїрьеэ, вируст гепатит, бруцеллёз18, бэлгийн замын 
халдварт євчин зэрэг халдварт євчнїїдтэй тэмцэх шаардлага ч мєн байна. 
Хєдєє орон нутаг дахь эрїїл мэндийн їйлчилгээний хувьд засгийн газраас хєдєєгийн эрїїл 
мэндийн байгуулагуудын бїтэц зохион байгуулалтыг їр єгєєжтэй болгох, їйлчилгээнийх нь чанарыг 
дээшлїїлэхийн зэрэгцээ эрїїл мэндийн даатгалын хуульд єєрчлєлт оруулах замаар ядуу болон 
нийгмийн эмзэг бїлгийн иргэдийн эрїїл мэндийн зардлыг хєнгєлєх зэрэг бодлого хэрэгжїїлэхээр 
тєлєвлєж байгаа ч санхїї, боловсон хїчний дутагдал, эмч нар мэргэжлээрээ ажиллахгїй байгаа зэрэг 
асуудлууд байгаа бєгєєд ЗЗЭЗ дахь эрїїл мэндийн тогтолцоог бий болгохын тулд цаашид хийх зїйл 
их байна19. 
Эдгээр нєхцєл байдлыг сайжруулахын тулд одоо эрїїл мэндийн яам голлох їїрэгтэйгээр эрїїл 
мэндийн салбарын хєгжлийн стратегийг боловсруулж байна. 
(г) Бэлчээр талхлагдалт зэрэг байгаль орчны асуудлыг шийдвэрлэх шаардлага 
Унаган байгалийн бэлчээр дээр тулгуурладаг мал аж ахуй нь бэлчээрийн гарц, монголын экологийн 
тогтолцоог хадгалж хамгаалахтай салшгїй холбоотой юм. Гэвч сїїлийн жилїїдэд Монголд 
социализмийн їед байгуулсан худгуудыг арчилж хадгалж чадаагїйгээс їлдсэн цєєн тооны мал 
усалгааны газар мал сїрэг бєєнєєрєє цугларах болсноос тэр хавийн бэлчээр талхлагдах їзэгдэл 
ихээхэн гарах боллоо. Мєн малын гаралтай тїїхий эдийн худалдааны тогтолцоо сайн хєгжєєгїйгээс 
тїїхий эдээ борлуулах зах зээлд ойр байх їїднээс хот суурин газрын ойролцоо малчид тєвлєрєх 
болсноор бэлчээр талхлагдах явдал гарч байна. Цаашилбал бэлчээрийн даац хэтэрснээс бэлчээр 
талхлагдах, цєлжилт явагдахын зэрэгцээ хадлан тэжээл дутагдсанаас болж ган зуд болох бїрийд 
16 1985-1990 оны хооронд хїїхэд тєрїїлсэн 100 мянган эх тутамд 120-175 эх нас барж байсан бол энэ їзїїлэлт 1993 онд 240 
болж єссєн. Сїїлийн жилїїдэд энэ тоо буурч ойролцоогоор 160 орчим болсон ч бусад хєгжиж буй орнуудтай харьцуулахад 
єндєр тївшинд хэвээр байна. 
17 2002 онд тєрєлтийн хувь 1.91, нас баралтын хувь 0.64, нярайн эндэгдэл 1000 хїн тутамд 29.6 хїн байна. Нэг жилд 46, 922 
хїн шинээр мэндэлж, 15, 857 хїн нас барж, цэвэр єсєлт 31, 065 хїн байна. Жирэмсэн эхчїїдийн нас баралтын тоо (бодит тоо) 
2001 онд 82 хїн, 2002 онд 57 хїн байлаа. 
18 Бруцеллёз євчин нь дэлхийн єнцєг бїрт тархаад байгаа хїн амьтанд адилхан халдварладаг євчны нэг бєгєєд малаас болон 
боловсруулаагїй сїїн бїтээгдэхїїн хэрэглэснээс халдварладаг. Євчний шинж тэмдэг нь халуурах, ядарч туйлдах, сэтгэл 
санаагаар унах зэрэг ерєнхий шинж тэмдэгїїд илэрдэг ба бїх тєрлийн дотоод эрхтэнд халдварладаг. 
19 2002 онд эмнэлгийн орны нийт тоо 18, 616, эрїїл мэндийн салбарт ажиллагсдын тоо 33, 273 хїн (27, 384 нь эмэгтэй), эмч 6, 
823 (5, 296 нь эмэгтэй), мєн нийслэлийн эмч нарын тоо 3, 971, эм зїйч 587 хїн байна. Нийт улсын дунджаар 360 хїн тутамд 1 
эмч ноогдож байна. Гэхдээ хєдєє орон нутагт эмч эмнэлгийн мэргэжлийн хїн дутагдалтай байгаагийн нэг учир шалтгаан нь 
эмчийн мэргэжилтэй мєртлєє мэргэжлээрээ ажиллахгїй хїн олон байгаа байдалд анхаарлаа хандуулах шаардлагатай байна. 
Монголын эрїїл мэндийн салбарын санхїїжилтийн хувьд 1990 онд 70.3 хувь нь улсын тєсвєєс, 29.7 хувь нь эрїїл мэндийн 
даатгалаас санхїїжигдэж байсан бол 2002 онд 53.9 хувь улсын тєсєв, 41.8 хувь эрїїл мэндийн даатгал, 4.3 хувь нь тєлбєрт 
їйлчилгээ болоод байна. 
14
олон тооны малаа алдах байдал ч хурц асуудлын нэг болж байна. 
(д) Хєдєє орон нутгийг хєгжїїлэх шаардлага 
Ємнє єгїїлсэнчлэн 1990 оноос хойш тєрийн ємчийн їйлдвэр аж ахуйн газрыг яаран хувьчилсан 
болон социализмын їед малын гаралтай бїтээгдэхїїнїїдийг экспортлодог байсан хуучин ЗХУ болон 
зїїн европын зах зээл їгїй болсноос хотын тєдийгїй хєдєє орон нутгийн їйлдвэрлэл уналтанд орж 
тэр їед баригдаж байсан олон тооны барилга байгууламжууд тухайн аж ахуйн нэгж дампуурснаас 
дутуу чигээрээ орхигдсон. Дээр нь хєдєє нутагт бэлчээр талхлагдаж, цєлжилт явагдан ган зудын 
нєлєєгєєр мал аж ахуй, газар тариалан уналтанд орж улмаар шилжилтийн їеийн эмх замбараагїй 
байдлын нєлєєгєєр цахилгаан дулаан, цэвэр бохир усны хангамж, эрїїл мэндийн їйлчилгээ зэрэг 
салбарууд ч социализмын їеийн тївшингєєсєє доройтох зэргээр нийгмийн амьдралын їндэс суурь 
илт муудан хєдєє орон нутгаас хїмїїс олноороо хот суурин газар руу шилжин ирэх болж їїнийг 
зохицуулах боломжгїй байдалд ороод байна. Иймээс ч Монголын засгийн газар хєдєє орон нутгийг 
хєгжїїлэх асуудалд ихээхэн ач холбогдол єгч хєгжлийн голлох тулгуур тєвїїдийг байгуулах бодлого 
боловсруулж байна. 
(е) УБ хот руу чиглэсэн хїн амын нэг туйлт тєвлєрєл ба хотын хїндрэлтэй асуудлууд 
Ємнє єгїїлсэнчлэн хєдєє орон нутгаас хїмїїс хот руу ялангуяа УБ хот руу олноороо шилжин ирэх 
болсноос 1992 онд УБ хотод 580 мянга хїн амьдарч байсан бол одоо Монголын нийт хїн амын болох 
2 сая 504 мянган хїний 1 сая 100 мянга орчим нь УБ хотод амьдарч байна гэж яригдах боллоо20. 
Угаасаа дэд бїтэц нь хуучирч муудсан УБ хотын хїн ам ихээр єссєнєєс хог хаягдлын асуудал, цэвэр 
бохир усны асуудал, гэр хорооллын айлуудын нїїрс тїлэлтээс їїдэлтэй агаарын бохирдолтын 
асуудал, дулаан хангамжийн дутагдал зэрэг асуудлууд улам хурцадмал болоод байна. 
(ё) Жендер буюу хїйсийн эрх тэгш байдлын асуудал 
Социализмийн їед эрэгтэй эмэгтэйчїїд хамтдаа эдийн засаг нийгмийн їйл ажиллагаанд оролцох 
зарчимтай байсан бєгєєд ардчилал зах зээлд шилжсэнээс хойш ч энэ зарчим їндсэндээ хадгалагдаж 
їлдсэн. Ажил эрхлэж буй 25-аас 50 хїртлэх насны хїмїїсийн хїйсний ялгааг авч їзвэл бараг ижил 
тївшинд байна. Монгол улсад их дээд сургуульд суралцагч эмэгтэйчїїд, ТББ, хувийн хэвшил, тєрийн 
байгууллагуудад ажиллаж буй эмэгтэйчїїдийн хувь хэмжээ Японоос ч єндєр тївшинд байдаг. 
Гэвч ардчилал єрнєснєєс хойш єрх толгойлсон эмэгтэйчїїдийн тоо єсєхийн зэрэгцээ ясли цэцэрлэг 
тєлбєртэй болох зэргээр эмэгтэйчїїдийн їїрэх ачаалал нэмэгдсээр байна21. Цаашилбал тєрийн 
ємчийн їйлдвэр аж ахуйн газрын хувьчлал, їл хєдлєх хєрєнгийн хувьчлалын їр шимийг голчлон 
эрэгтэйчїїд хїртэж эмэгтэйчїїд хуучны уламжлалын дагуу єв хєрєнгє эзэмших эрх нь 
хязгаарлагдмал бєгєєд эдийн засгийн їйл ажиллагаанд ч мєн албан бус сектороор хязгаарлагдаж 
байна. 
2. Монголын хєгжлийн стратеги ба Монголд їзїїлэх тусламж дэмжлэгийн хандлага 
(1) Хєгжлийн тулгамдсан асуудлууд 
20 2003 онд нийслэлийн албан ёсны хїн ам 893 мянга, 2002 онд нийт нутгийн дунджаар 1 ам дєрвєлжин талбайд 1.58 хїн, 
харин нийслэлд энэ їзїїлэлт 180 хїн болсон байна.2003 онд хїн амын 35.7 хувь, ДНБ-ний 57.8 хувь нь нийслэлд тєвлєрч 
байна. 
21 2002 онд єрх толгойлсон эхчїїд бїхий гэр бїлийн тоо 61,765 буюу нийт єрх айлын 11 хувийг эзэлж байна. Мєн 16 хїртлэх 
насны хїїхэдтэй ганц бие эмэгтэйчїїдийн тоо 46,298 байна. Мєн тухайн жилд нийт 13,514 хос шинээр гэр бїл болж, 688 хос 
гэрлэлтээ цуцлуулжээ. 
15
Монгол улс ЗЗЭЗ-т шилжсэний дараа тун удалгїй 1990-ээд оны эхний хагас гэхэд эдийн засгийн 
уналтаас гарч чадан сїїлийн жилїїдэд эдийн засгийн єсєлт нэмэх їзїїлэлттэй явж байна22. Энэхїї 
амжилт нь бараг ижил нєхцєл байдалтай тєв азийн бусад улс орнуудтай харьцуулахад ерєнхийдєє 
амжилттай явж байна гэж хэлж болох болов уу. 
Гэсэн ч эцсийн бїлэгт 2003 оны эдийн засгийн тївшин 1990 оны тївшингєєс ялимгїй давснаас 
хэтрэхгїй байна. Тэрчлэн энэ хугацаанд эдийн засаг болон ажлын байрны бїтцэд хоёуланд нь 
томоохон єєрчлєлт орж энэ нь баян ядуугийн ялгаа болон бїс нутгийн ялгааг улам нэмэгдїїлсэн. 
Ялангуяа, хєдєє аж ахуй, мал аж ахуйн салбарын уналт нь шийдвэрлэх ёстой чухал асуудал болоод 
байна. Мал аж ахуй, газар тариалангийн салбарыг сэргээхэд эдгээр салбарын їр єгєєжийг 
дээшлїїлэх нь чухал бєгєєд тодруулж хэлбэл энэ салбарт байгаа илїїдэл ажлын хїчийг єєр салбарт 
шилжїїлэх нь чухал байна. Энэ їїднээс авч їзвэл ирээдїйд нэмэгдэх ажиллах хїч болон єнєєг хїртэл 
хєгжлєєс хоцорч їлдсэн ядуучуудын давхаргыг ч давхар тооцоход ойрын 10 орчим жилд 200 мянгаас 
300 мянган ажлын байр шинээр бий болгох шаардлага гарч байна. 
Иймээс ойрын 10-н жилийн тєлєвийг авч їзвэл їнэхээр тогтвортой хєгжлийнхєє замд орж чадах уу 
їгїй юу гэсэн салаа замын уулзварт ирээд байна гэж хэлж болно. Энэ цаг їед Монгол улсад тулгараад 
байгаа шийдвэрлэх ёстой онцгой асуудлуудыг дараахи маягаар товчлон томьёолж болох юм. 
- ЗЗЭЗ-т шилжих їйл явцыг гїнзгийрїїлэх, ялангуяа жижиг дунд їйлдвэрлэл, хувийн хэвшлийг 
хєгжїїлэх, банк санхїїгийн шинэчлэл, хєрєнгє оруулалтын орчныг сайжруулах, дэд бїтцийг 
сайжруулж ажлын байрыг шинээр бий болгох замаар ажиллах хїч илїїдэлтэй байгаа мал аж ахуйн 
салбараас ажиллах хїчийг шилжїїлэх зэрэг асуудлыг шийдэж чадах эсэх, 
- Ядуурал, бїс нутгийн ялгаа, байгаль орчны бохирдолт зэрэг улам бїр хурцадмал болж буй нийгмийн 
амьдралын асуудлуудыг хэрхэн шийдвэрлэх, 
- ЗЗЭЗ-т шилжсэнээр хувийн хэвшил тєрийн байгуулагуудын боловсон хїчин бэлтгэх, удирдах чадвар 
болон бодлого тодорхойлох, хэрэгжїїлэх чадварыг хэрхэн сайжруулах, 
- Монгол улс далайд гарцгїй эх газарт байрладгаасаа болж зах зээлд гарах боломж муу байдаг 
бєгєєд энэ байдлыг даван туулж Зїїн Хойт Азийн зах зээлтэй холбогдох замаар эдийн засгаа 
хєгжїїлж чадах эсэх, зэрэг болно. 
Монгол улсад їйлдвэр аж ахуйн нэгжийн хувьчлал, газар хувьчлал зэрэг эдийн засгийг либералчлах 
їйл явц хурдтай явагдаж байгаа бєгєєд засгийн газар ч мєн олон шинэ бодлого, хууль тогтоомжийг ар 
араас нь цувруулан боловсруулан гаргаж байна. Иймээс эдгээр чиг хандлагыг сайн тооцоолж харсны 
їндсэн дээр тусламж їзїїлэх шаардлагатай. 
(2) Монгол улсын засгийн газрын хєгжлийн хєтєлбєр 
Монгол улсын засгийн газар дунд хугацааны хєгжлийн гол стратеги болгож 2000-аас 2004 онд 
хэрэгжїїлэх “Засгийн газрын мєрийн хєтєлбєр”, “Хїний аюулгїй байдлыг хангах сайн засаглал 
хєтєлбєр”, мєн засгийн газрын мєрийн хєтєлбєрийг хэрэгжїїлэхийн тулд “Эдийн засгийн єсєлт ба 
ядуурлыг бууруулах стратеги” буюу EGSPRS-ийг боловсруулж гаргасан23. EGSPRS бол Монголын 
22 1990 оныг 100 хувь гэж їзвэл Монгол улсын ДНБ-ний бодит хэмжээ 2002 онд 104.7 хувь байсан бєгєєд Казахстаны энэ 
їзїїлэлт 77.9 хувь, Киргизых 69.8 хувь байсан. <<ADB, KEY INDICATORS OF DEVELOPING ASIAN AND PACIFIC COUNTRIES 
2003>> 
23 Economic Growth Support and Poverty Reduction Strategy Paper 
16
засгийн газрын идэвхи санаачлагаар бїх донор улс, олон улсын байгууллага, олон тооны ТТБ-уудын 
оролцоотойгоор боловсруулагдсан баримт бичиг бєгєєд донор улс олон улсын байгууллагууд 
тусламж хамтын ажиллагаагаа хэрэгжїїлэхдээ энэ баримт бичигтэй уялдуулах шаардлага гарч 
байна. 
(а) “Засгийн газрын мєрийн хєтєлбєр” 
2000 онд байгуулагдсан Н. Энхбаяр тэргїїтэй МАХН-ын засгийн газар 2000 оноос 2004 он хїртлэх 
“Засгийн газрын мєрийн хєтєлбєр”-ийг боловсруулсан бєгєєд энэ нь Эдийн засгийн тогтвортой 
єсєлтийг хангах замаар ядуурлыг бууруулах гэсэн їндсэн зорилготой байсан ба доорхи їндсэн чиглэл 
болон салбар тус бїрийн бодлогыг тодорхойлсон. 
1. Їндсэн Чиглэл 
1-1. Эдийн засгийн эрс шинэчлэл ба экспортод чиглэсэн эдийн засгийн єсєлт 
1-2. Боловсрол соёлыг хєгжїїлэх, хамгаалах 
1-3. Ашиг орлогын хуваарилалтыг боловсронгуй болгох замаар ард тїмний амьдралын тївшинг 
дээшлїїлэх, їр єгєєжтэй тогтолцоог хєгжїїлснээр нийгмийн халамжийг сайжруулах 
1-4. Бїсчилсэн хєгжлийн їзэл баримтлалыг хэрэгжїїлж хот хєдєєгийн ялгааг арилгах 
2. Салбар тус бїрийн Бодлого 
2-1. Нийгмийн Бодлого 
Суурь боловсрол болон нарийн мэргэжил эзэмжїїлэх сургалт явуулах, эмнэлгийн чанартай 
їйлчилгээ ба урьдчилан сэргийлэх їйлчилгээ явуулах замаар эрїїл мэндийн байдлыг сайжруулах, 
дорнын соёлын онцлог болон дэлхийн тївшинтэй уялдуулан соёл, урлаг, шинжлэх ухаан технологийг 
хєгжїїлэх, баялаг болон орлогын хуваарилалтыг сайжруулах, баян ядуугийн ялгааг арилгах. 
2-2. Эдийн засгийн бодлого 
Макро эдийн засгийг тогтворжуулах, санхїї банкны салбарыг эрїїлжїїлэх, хувьчлалын їйл явцыг 
їргэлжїїлэх болон улам єгєєжтэй болгох. Дотоодын їйлдвэрлэлийг сэргээх, экспортыг хєгжїїлэх, уул 
уурхайн салбарыг бэхжїїлэх, мал аж ахуйн салбарын уналтыг хяналтандаа авах, аялал жуулчлал, 
хєдєє орон нутгийн дэд бїтцийг хєгжїїлэх. 
2-3. Бїс нутгийн, орон нутгийн хєгжлийн бодлого 
Хєдєє орон нутгийн онцлогийг харгалзсан татвар, хєрєнгє оруулалт, зээлийн бодлого хэрэгжїїлэх, 
нийт нутгийг 5-н бїсэд хуваасан бїсчилсэн хєгжлийн їзэл баримтлалыг хэрэгжїїлэх24. 
2-4. Байгаль орчны бодлого. 
Байгаль орчны асуудлыг давхар тооцоолсон эдийн засгийн єсєлт, хєдєє орон нутагт байгалийн 
баялгийг ашиглах, хамгаалахтай холбогдсон їїрэг хариуцлагыг тодорхой болгох. 
2-5. Гадаад бодлого 
Хилийн бїсэд гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх болон ЗХУ, БНХАУ-тай найрсаг харилцааг 
хєгжїїлэх, Япон улстай иж бїрэн тїншлэлийг бэхжїїлэн хєгжїїлэх, Ази номхон далайн улс орнуудтай 
харилцаагаа бэхжїїлэх зэрэг. 
2-6. Засаглалыг бэхжїїлэх, нийгмийн дэг журмыг хангах, хууль журмыг сахиулах. 
Бодлогыг їр їгєєжтэй хэрэгжїїлэх, ард тїмэнд чиглэсэн їр єгєєжтэй їйлчилгээ, хууль тогтоох зэрэг 
24 2003 онд УИХ-аас Монгол улсын нийт нутаг дэвсгэрийг 5-н бїсэд хувааж тїїний дотор нийслэлийг оролцуулахгїйгээр 4-н 
бїс тус бїрт 2 хот, нийтдээ 8-н тулгуур хот дээр тулгуурласан хєгжлийн тєлєвлєгєє батлагдсан. Эдгээр бїс, тулгуур хотууд нь: 
1) Баруун бїс (Ховд, Улиастай), 2) Хангайн Бїс (Хархорин, Эрдэнэт), 3) Тєвийн бїс (Зуун мод, Дархан), 4) Зїїн Бїс (Чойбалсан, 
Єндєрхаан), 5) Нийслэл УБ хот бєгєєд тодорхой хєгжлийн тєлєвлєгєє нь одоо боловсруулах шатандаа байна. 2004 оны 
УИХ-ын сонгуулын дараа эндгээр 5-н бїс нутгийг їлдээх эсэх асуудлаар зохицуулалт хийгдэж байна. 2004 оны 9-р сарын 
байдлаар МАХН-ын дээрхи 5-н бїс нутагтай холбогдуулж ардчилсан холбоо эвслээс нийслэлийг хамарсан тєвийн бїсийг 
илїїтэй анхаарсан бодлогыг дэвшїїлж байгаа. 
17
засаглалыг сайжруулах, олон нийтийн їйлчилгээний хариуцлагын тогтолцоог сайжруулах, эрх зїйн 
далайцтай шинэчлэл ба тїїний хэрэгжилтийг сайжруулах замаар гэмт хэрэг, хээл хахууль, авилгалын 
їндсийг таслах. 
Засгийн газрын мєрийн хєтєлбєр нь ерєнхий асуудлуудыг дурдсан байгаа бєгєєд тоон їзїїлэлтїїд 
дутмаг болсон хэдий ч Монголын засгийн газар эзний ёсоор идэвхи санаачлага гарган бодлогынхоо 
чиг шугамыг тодорхойлсныг їнэлїїштэй юм. Уг мєрийн хєтєлбєрийн нийгэм эдийн засгийн хєгжлийн 
їндсэн чиглэлїїд нь тєлєвлєгдсєний дагуу хэрэгжиж чадвал сїїлийн жил болох 2004 онд эдийн 
засгийн єсєлт 6 хувь, ДНБ-д эзлэх санхїїгийн алдагдал 5.7 хувь, ДНБ дэхь урсгал орлого 4 хувь хїрч 
макро эдийн засаг тогтворжино гэж тайлбарлагдаж байна. 
(б) “Хїний аюулгїй байдлыг хангах сайн засаглал” 
2001 онд засгийн газрын мєрийн хєтєлбєрийн доторхи нийгэм эдийн засгийн хєгжлийн салбарын 
нэн тэргїїнд шийдвэрлэх ёстой зорилтуудыг нэгтгэсэн “хїний аюулгїй байдлын тєлєєх сайн засаглал” 
гэсэн чиглэлийг тодорхойлж дараахи 11 асуудлийг гарган тавьсан. 
(1) Макро эдийн засгийн тогтворжилт ба эдийн засгийг сэргээх їйл явцыг бэхжїїлэх 
(2) Банк санхїїгийн салбарыг эрїїлжїїлэх 
(3) Дотоодын їйлдвэрлэлийг хєгжїїлэх ба сэргээх, экспортын чиглэлтэй їйлдвэрлэлийг дэмжих 
замаар эдийн засгийн єсєлтийг хангах 
(4) Хєдєє орон нутгийг хєгжїїлэх ба дэд бїтцийг сайжруулах 
(5) Боловсон хїчин бэлтгэх ба нийгмийн салбарыг бэхжїїлэх 
(6) Ажилгїйдлийг бууруулах ба амьдралын тївшинг дээшлїїлэх 
(7) Байгаль орчныг хамгаалах 
(8) Газрын шинэчлэлийг урагшлуулах 
(9) Орчны бохирдолт ба хогны асуудлыг шийдвэрлэх 
(10) Хїний аюулгїй байдлыг хангах 
(11) Ардчилал хїний эрхийг хамгаалах 
(в) Эдийн засгийн єсєлт ба ядуурлыг бууруулах стратеги (EGSPRS) 
Монголын засгийн газар санхїї эдийн засгийн яам дээр бїх яам газруудыг хамарсан зєвлєл 
байгуулж дэлхийн банкны дэмжлэгтэйгээр 1999 оноос “Ядуурлыг бууруулах Стратегийн Баримт 
Бичиг” (PRSP)-ийг боловсруулж эхэлсэн бєгєєд “Full - PRSP”-г боловсруулах явцад нэр нь “Ядуурлыг 
бууруулах Стратегийн Баримт Бичиг” (PRSP)-ээс “Эдийн Засгийн Єсєлтийг Дэмжих Ядуурлыг 
Бууруулах Стратеги” (EGSPRS) болж шинэчлэгдсэн. EGSPRS нь эдийн засгийн єсєлтийг хангах 
замаар ядуурлыг бууруулах гэсэн засгийн газрын чиглэлийг гол болгохын зэрэгцээ доорхи 5-н зїйл 
дээр тулгуурлан эдийн засаг, нийгмийн хєгжлєє тэнцвэртэйгээр хєгжїїлэх стратеги болсон. 
(а) Макро эдийн засгийн тогтворжилт ба тєрийн байгууллагуудын їр ашгийг дээшлїїлэх 
(б) ЗЗЭЗ-т шилжих шилжилт болон хувийн секторт тулгуурласан эдийн засгийн єсєлт бий болгох 
тогтолцоо, орчинг бїрдїїлэх 
(в) Экологийн тэнцвэрийг хадгалан бїс нутаг, орон нутгийг тогтвортой хєгжїїлэх 
(г) Тогтвортойгоор хїнийг хєгжїїлэх, боловсрол, эрїїл мэнд, нийгмийн хангамжийн їйлчилгээг 
сайжруулах замаар шудрага хуваарилалт хийх 
(д) Сайн засаглал ба хїйсийн эрх тэгш байдлыг хангах 
18
EGSPRS-ийг бїхэлд нь хэрэгжїїлэх, тїїний хэрэгжилтэнд хяналт тавьж эргэн тайлагнах ерєнхий 
зохицуулалтыг Санхїї эдийн засгийн яамны Ядуурлыг бууруулах судалгааны хэсэг хийж гїйцэтгэхээр 
болоод байна. Санхїї эдийн засгийн яамны зохицуулалтын доор бїх салбарын яамд тодорхой 
хугацаанд тодорхой бодлогын зорилтод хїрэх зорилгоор тєрєл бїрийн хєтєлбєрийг хэрэгжїїлнэ. Мєн 
холбогдох яам, газар, албан байгууллага эсвэл ТББ EGSPRS-д тусгагдсан тодорхой тєсєл, 
хєтєлбєрийн хэрэгжилтийн хяналтыг хуваан авч гїйцэтгэнэ. Ядуурлыг бууруулах судалгааны групп нь 
эдгээр олон тєрлийн їйл ажиллагааны байдлыг нэгтгэн їнэлж засгийн газар, УИХ болон Дэлхийн Банк 
зэрэг холбогдох байгууллагуудад явц, ахицын тайланг гарган єгч байхаар болоод байна. 
Монголын засгийн газар жил хэрэгжїїлэх бодлогын чиглэлийг тодорхойлдог “Нийгэм эдийн засгийн 
їндсэн чиглэл”-ийг боловсруулахдаа засгийн газрын мєрийн хєтєлбєр, EGSPRS, Мянганы Хєгжлийн 
Зорилтууд (MDGs)-ийн хоорондын уялдаа холбоог хангахын зэрэгцээ, эдгээр 3-н хєтєлбєрийн 
хэрэгжилтийн явц байдлыг сайтар мэдсэний їндсэн дээр їндсэн чиглэлийг боловсруулах їед 
мониторинг хийх замаар холбогдох бодлогыг їндсэн чиглэлд тусгаж байхаар болсон. Шинэ засгийн 
газраас авч хэрэгжїїлэх эдийн засгийн бодлого, хєгжлийн зорилтуудын хувьд одоогоор тодорхой 
болоогїй байгаа ч ємнєх засгийн газрын їед боловсруулсан EGSPRS-ийн дагуу хєгжих байр суурь 
хэвээр байх болов уу гэж бодож байна25. 
(3) Єнєєг хїртлэх Япон улсаас Монголд їзїїлсэн тусламж дэмжлэг 
Япон улс 1972 онд Монгол улстай дипломат харилцаа тогтоосноос хойш дипломат їйл 
ажиллагаагаа тууштай хєгжїїлж ирсэн бєгєєд 1990 он хїртэл нийт 6 тэрбум йенийн тусламж їзїїлсэн. 
Їїнд дотоодод боловсруулах їйлдвэрлэл хєгжїїлэх зорилгоор байгуулагдсан ноолуурын їйлдвэр (5 
тэрбум йен) багтаж байгаа бєгєєд энэ їйлдвэр социализмын їеийн Монгол улсын хувьд гадаад валют 
олоход чухал їїрэг гїйцэтгэсэн. 
1991 оноос єнєєг хїртэл Япон улс шилжилтийн їеийн эмх замбараагїй байдлаас їїдэн Монгол 
улсад яаралтай шаардагдах болсон хэрэгцээг хангахад чиглэсэн тусламжаас эхлэн улмаар эрчим хїч, 
холбоо, тээвэр (тємєр зам, авто зам зэрэг) гэх мэт эдийн засгийн хєгжлийн їндсийг сайжруулахад 
голлон чиглэсэн дунд урт хугацааны хєгжлийн шаардлага, ЗЗЭЗ-т амжилттай шилжихэд 
шаардлагатай боловсон хїчин бэлтгэх, тогтолцоог сайжруулах, хєдєє аж ахуй, мал аж ахуйг 
хєгжїїлэх, боловсрол, эрїїл мэнд, ус хангамж, хїнсний тусламж гэх мэт амьдралын їндсэн 
хэрэгцээний салбаруудад чиглэн хамгийн том хандивлагчийн хувьд Монгол улсад идэвхитэйгээр 
тусалж дэмжиж ирсэн. Мєн Япон улс АХБ, ДБ, ОУВС зэрэг олон улсын байгууллагуудад элсэх зэрэг 
Монгол улсын олон улсын нийгэмлэгт оролцох оролцоог идэвхитэй дэмжиж ирсэн. Дашрамд дурдахад 
1991 оноос 2003 онуудад Япон улсаас їзїїлсэн зээл тусламж 36 тэрбум 126 сая йений зээл, 68 
тэрбум 810 сая йений буцалтгїй тусламж, 23 тэрбум 342 сая йены техникийн хамтын ажиллагаа бїгд 
128 тэрбум 278 сая йен болж байгаа бєгєєд энэ нь хоёр талын хамтын ажиллагааны шугамаар 
Монгол улсад їзїїлсэн гадаадын зээл тусламжийн 70 орчим хувийг эзэлж байна26. 
Япон улсаас Монгол улсад їзїїлсэн зээл тусламж нь дээр єгїїлсэнчлэн юуны ємнє хїнс, ус, эрїїл 
мэнд, боловсрол гэх мэт хїний амьдралд хамгийн чухал салбаруудыг дэмжиж, дараагийн дугаарт 
эрчим хїч, харилцаа холбоо, зам тээвэр (тємєр зам, авто зам гэх мэт), мал аж ахуйг хєгжїїлэх болон 
25 Дашрамд дурдахад “Эх орон ардчилал” эвсэл ємнєх засгийн газрын баримталж байсан гадаад бодлогыг їргэлжлїїлнэ 
гэдгээ зарлан тунхагласан. 
26 2003 оны санхїїгийн жилд буцалтгїй тусламж 3 тэрбум 85 сая йен, техникийн хамтын ажиллагаа 1 тэрбум 526 сая йен 
нийтдээ 4 тэрбум 611 сая йен болсон. 
19
аж їйлдвэрлэлийн їндэс суурийг дэмжихэд чиглэсэн тусламж дэмжлэгийг хамгийн том донор улс 
болж хэрэгжїїлж ирсэнээр Монгол улс социализмийн эдийн засгаас ЗЗЭЗ-т шилжихэд голлох їїрэг 
гїйцэтгэсэн гэж хэлж болно. 
Энэхїї Япон улсын тусламж дэмжлэгийг “Усанд живж байсан Монголыг Япон аварч эмнэлэгт 
хэвтсэнийх дараа голлон эмчилсэн. Цаашид ч Япон улсыг дєнгєж эмнэлгээс гараад байгаа Монгол 
улсын ємєг тїшиг асран хамгаалагч болохыг хїсч байна” гэх мэтээр Монгол улсын зїгээс єндєрєєр 
їнэлдэг. 
Япон улсаас єнєєг хїртэл їзїїлж ирсэн тусламж дэмжлэгийн дотроос дараахи тєслїїдийг 
онцгойлон їнэлдэг. Їїнд дэд бїтцийн салбарт “Холбооны Байгууламжийг Сайжруулах Тєсєл”-ийн 
хїрээнд сансрын холбооны газрын станц суурилуулсан, “Замын Їїдэд Ачаа Шилжїїлэн Ачих 
Байгууламжийг Сайжруулах Тєсєл”-ийн хїрээнд контейнерийн ачаа шилжїїлэн ачих байгууламж 
барьсан, “Асфальтан зам тавих тєсєл” болон бусад тєслийн хїрээнд тавьсан засмал зам, 4-р 
цахилгаан станцын шинэчлэлийн тєсєл, “УБ хотын нийтийн тээврийн хїчин чадлыг сайжруулах 
тєсєл”-ийн хїрээнд нийслэлд нийлїїлсэн автобус, “Ерєнхий боловсролын сургуулийн барилгын 
єргєтгєл тєсєл”-ийн хїрээн барьсан сургуулийн барилгууд, “Сумдын тєвийн дизель станцыг шинэчлэх 
тєсєл”-ийн хїрээнд хєдєє орон нутагт нийлїїлсэн дизелийн цахилгаан станцууд болно. Яаралтай 
буцалтгїй тусламжаар “Хїнсний тусламж”, “Хїнсний їйлдвэрлэлийг нэмэгдїїлэх тусламж”, “Яаралтай 
тусламж”-аар нийлїїлсэн богино долгионы радио станц, “Євсний їндэс” буцалтгїй тусламжаар 
сургуулийн байрны засвар, боловсон хїчин бэлтгэх чиглэлээр, дэд бїтцийн салбар болон бусад 
салбарт (4-р цахилгаан станц, автобус компани, Дарханы тємєрлєгийн їйлдвэр) боловсон хїчин 
бэлтгэсэн зэрэг болно. 
Нєгєє талаас ЗЗЭЗ-т шилжих їйл явц єндєр хурдтайгаар явагдсанаас удирдлага, менежментийн 
тогтолцоо нурж тусламжаар нийлїїлсэн тоног тєхєєрємж, байгууламжийг хангалттай ашиглаж 
чадахгїй байсан, эсвэл Монголын тал хєрєнгє санхїїгийн дутагдлаас болж засвар їйлчилгээний 
хєрєнгє байхгїй байх зэрэг шалтгаанаар їр єгєєжийг нь хїртэх хїртэл тодорхой хугацаа шаардсан 
зэрэг тохиолдлууд гарч байсан. Цаашид хэрэгжїїлэх тєслийг сонгохдоо урьд ємнє хэрэгжїїлсэн 
тєслїїдээс сургамж авч тухайн тєслийг хэрэгжїїлэх шаардлага, гарах їр дїнгээр хязгаарлагдалгїй 
Монголын талын улс тєр, эдийн засаг, нийгэм болон бусад салбар хїрээ, тэдгээрийн хєгжлийн 
хандлагыг урьдынхаас илїїтэйгээр сайтар харгалзан їзэх шаардлага гарч байна. 
(4) Бусад донорууд болон ТББ-ын Монголд їзїїлэх тусламжийн хандлага 
Єнгєрсєн 10 гаруй жилийн хугацаанд Монгол улсын голлох донорууд нь Япон, АХБ, ДБ байсан. 
Эдгээр донорууд бїгд Монгол улсын шилжитийн їед тулгарч буй асуудлуудыг сайтар ойлгож 2004 
оноос 3-аас 5-н жилийн хугацаанд хэрэгжїїлэх тус тусын дунд хугацааны тусламжийн хєтєлбєрийг 
боловсруулж байна. 
(а) Азийн хєгжлийн банк нь Япон улсын дараа орох 2 дахь том хандивлагч бєгєєд 1991 оноос єнєєг 
хїртэл 54 сая долларын техникийн хамтын ажиллагаа, 570 сая долларын зээл олгоод байна. 2003 он 
хїртэл 6-н салбар (хєдєє аж ахуй, мєнгє санхїї, нийтийн їйлчилгээний салбарыг сэргээх, нийгмийн 
салбар, хот хєгжїїлэх, зам)-ийг тусламжийн тэргїїлэх салбар болгон тусламж їзїїлж ирсэн бєгєєд 
цаашид ч эдгээр салбарт тусламжаа їргэлжлїїлэн їзїїлэхээр тєлєвлєж байна. 
(б) Дэлхийн банк нь 3 дахь том хандивлагч бєгєєд 1991 онос єнєєг хїртэл нийт 300 сая долларын 
тусламж їзїїлээд байна. Їїний 51 хувь нь дэд бїтэц, 23 хувь нь банк санхїї, 12 хувь нь ядуурал, тус 
бїр 8 хувь хувийн хэвшил болон засаглалын салбарт ноогдож байна. Тусламжийн цаашдын тєлєвийн 
20
хувьд Монголын засгийн газрын хамгийн чухал зорилт болох EGSPRS-д голлон анхаарах болов уу. 
Їїнд хїрэхийн тулд тєрийн байгууллагуудын шинэчлэлт, хувийн хэвшлийг дэмжих, нийгмийн 
салбарыг дэмжихэд тїлхїї ач холбогдол єгєх байх. Мєн дэд бїтэц (зам, хєдєєгийн 
цахилгаанжуулалт) болон хєдєє орон нутгийг хєгжїїлэхэд голлон анхаарна гэдэг нь тодорхой болоод 
байна. 
(в) АНУ-ын тусламж єнєєг хїртэл хїнсний тусламж (буудай) болон техникийн хамтын ажиллагаа 
тєдийхнєєр хязгаарлагдаж байсан боловч 2003 оны 9-р сард 2004-єєс 2008 онд хэрэгжїїлэх Монголд 
їзїїлэх тусламжийн хєтєлбєрєє нийтэд зарлаж уг хєтєлбєртєє хувийн хэвшлийг хєгжїїлэх замаар 
Монголын эдийн засгийн тогтвортой єсєлтийг хангахад туслах болон засаглалыг сайжруулахад хїч 
чармайлт тавихаа онцлон дурдсан. Тэрчлэн АНУ “Мянганы Сорилтын Сан” буюу МСА –ийн тусламж 
їзїїлэх шалгуурыг давсан 63 орныг нийтэд зарласан бєгєєд эдгээрийн дотор Зїїн Хойт Азид 
байрладаг цорын ганц улс нь Монгол улс тул цаашдын їйл явдалын єрнєл ихээхэн анхаарал татаж 
байна. 
(г) БНХАУ єнєєдєр голлох хандивлагч улс биш боловч худалдаа, шууд хєрєнгє оруулалтын хувьд 
Монгол улсын хамгийн том тїнш юм. БНХАУ-аас Монголд їзїїлсэн тусламж нь барилга, уул уурхай 
зэрэг салбарт зээл болон буцалтгїй тусламжийн хамтын ажиллагааны хэлбэрээр хэрэгжиж ирсэн. 
Єнгєрсєн 2003 оны 6-р сард БНХАУ-ын дарга Ху Жинтао Монгол улсад айлчлах їеэр 300 сая 
долларын зээл олгохоор амласан бєгєєд мєн оны 11-р сард болсон хандивлагчдын зєвлєлгєєн дээр 
Монгол улс зєвхєн хєнгєлєлттэй нєхцєлтэй зээл цаашид авах бодолтой байгаагаа илэрхийлсэн тул уг 
зээлийг хєнгєлєлттэй зээл болгох чиглэлээр яриа хэлэлцээр хийгдэж байгаа ба цаашидын хандлага 
нь ихээхэн анхаарал татаж байна. 
(д) ОХУ ч мєн голлох хандивлагч биш боловч єнгєрсєн 2003 оны 12-р сард Монголын ОХУ-д тєлєх 
єрийн асуудал шийдвэрлэгдсэн учир цаашид Монгол, ОХУ хоёр улсын хоорондын эдийн засаг, эдийн 
засгийн хамтын ажиллагаанд шинэ ахиц гарах боломж бий болоод байна. Мєн Монголын тал урдаас 
хойт чиглэлийн тємєр замын дагуу ОХУ-ын хил дээр “Алтанбулагийн Худалдааны Чєлєєт Бїс” 
байгуулж байгаа бєгєєд энэ нь Оросын талтай хийх худалдааг улам хєгжїїлэхэд чиглэгдсэн бєгєєд 
Монголын тал Сибирийн зах зээлийг ихээхэн сонирхож байгаагийн илрэл гэж ч хэлж болно. 
(е) ТББ-ын їйл ажиллагаа 
Ардчилалын їйл явц эхэлснээс хойш Монгол улсад олон улсын ТББ, дотоодын ТББ, Японы 
ТББ-ууд эдийн засаг нийгмийг хєгжїїлэх їйлст идэвхитэй оролцож байна. Ялангуяа эрїїл мэнд 
боловсролын салбарт “Дэлхийн зєн”, “ADRA”, “Save the Children” зэрэг олон улсын ТББ-уудын їйл 
ажиллагаа илт идэвхижиж байна. Япон улсын ТББ-ууд ч хот суурин газрын хїїхдїїдэд туслах болон 
1999 оноос хойш ган, зудаас шалтгаалан малгїй болсон малчидад туслах зэргээр идэвхитэй їйл 
ажиллагаа явуулж байна. 
(5) 10 дахь удаагийн Хандивлагчдын зєвлєлгєєний єнгє тєрх 
2003 оны 11 дїгээр сарын 19-21-ний єдєр Дэлхийн банк болон Монгол Улсаар хамтран 
даргалуулсан Монголд хандивлагчдын 10-р зєвлєлгєєнийг манай улс Токио хотноо зохион 
байгууллаа. Хамгийн сїїлийн удаа гадаадад зохион байгуулагдсан уг зєвлєлгєєнєєр, єнгєрсєн 10 
жилийн тусламжийн їйл ажиллагааг дїгнэх, Монголын эдийн засгийн єнєєгийн байдал, тулгамдсан 
асуудалд дїн шинжилгээ хийх, EGSPRS буюу эдийн засгийн єсєлтийг хангах, ядуурлыг бууруулах 
стратегийн хїрээнд авч їзэх тусламжийн арга хэлбэр болон хандивлагчдын цаашид їзїїлэх зээл 
тусламж зэргийн талаар хэлэлцсэн юм. 
21
Тодруулбал, урт хугацааны хєгжлийн хїрээнд олон салбарын єсєлт хєгжлийг дэмжих, ажлын 
байрыг шинээр бий болгох шаардлагатай байгааг тодорхойлсон. Мєн, эдийн засгийн тогтвортой 
єсєлтийг хангахын тулд хувийн хэвшил давамгайлсан хєрєнгє оруулалтыг єргєжїїлэн нэмэгдїїлэх, 
ажлын байр бий болгох шаардлагатай ба їїнтэй холбоотойгоор хєрєнгє оруулалтын орчин болон 
хувийн хэвшлийн удирдлагын орчин нєхцлийг сайжруулах, хувийн хэвшил давамгайлсан хєгжлийг 
дэмжих эрх зїйн орчныг бїрдїїлэх, нийтийн аж ахуйн їйлчилгээний салбарын бїтээмж, їр ашгийг 
дээшлїїлэх, тєрийн захиргааны бїтэц, зохион байгуулалтыг цомхтгох, тєсвийн хэрэгжилтийн ил тод 
байдлыг хангаж, тїїнийг хамгаалан тайлагнах хариуцлагыг єндєрсгєх, засаглалыг боловсронгуй 
болгох зэрэг нь чухал ач холбогдолтой болохыг онцлон тэмдэглэсэн юм. Улмаар, ядуурлыг бууруулах, 
Мянганы хєгжлийн зорилтыг биелїїлэхийн тулд хєдєєг хєгжїїлэх, їйлчилгээг сайжруулахын ач 
холбогдол, огцом хурдтай явагдаж буй хотжилт болон хот суурин газрын ядууралтай тэмцэх арга 
хэмжээг авч хэрэгжїїлэх шаардлагатай байгаа тухай хэлэлцэв. 
Зєвлєлгєєний їеэр хандивлагчид нийт 335 сая ам.долларын тусламж, дэмжлэг їзїїлэх тухай 
мэдэгдэв. Манай улс 2003 онд 4 тэрбум 611 сая йенийн туслалцаа їзїїлэхээ илэрхийлсэн. Энэхїї 
зєвлєгєєний тєгсгєлд Дэлхийн банкны зїгээс нийт хандивлагчдыг тєлєєлєн, манай улсын єнєєг 
хїртэлх урт хугацаанд Монголд їзїїлсэн тусламж, гїйцэтгэж ирсэн їїрэг їлэмж их хэмээн єндрєєр 
їнэлсэн билээ. 
3. Монголд їзїїлэх тусламжийн їндсэн чиглэл 
(1) Монголд тусламж їзїїлэхийн ач холбогдол 
(a) Монгол орон нь Хятад, Орос хэмээх хоёр их гїрний дунд орших далайд гарцгїй улс болохынхоо 
хувьд Зїїн Хойд Азийн бїс нутагт улс тєрийн газар зїйн чухал байр суурийг эзэлдэг. Монгол Улс 
ардчилсан тогтолцоог тогтоон хєгжїїлэх нь бїс нутгийн энх тайван, тогтвортой байдлыг хангахад 
нєлєєтэй гэж їздэг. Тус бїс нутаг нь Япон улсын аюулгїй байдал, мєн эдийн засгийн хєгжил 
цэцэглэлттэй гїн гїнзгий уялдаа холбоотой байдаг бєгєєд Япон улсын хувьд тїїний ач холбогдол нь 
єсєн нэмэгдсээр байна. 
(б) Манай хоёр орон, дипломат харилцааны тїїхийн їїднээс їзэхэд нэлээн нягт харилцаатай. 
Монгол орон социалист нийгмийн тогтолцоонд байсан тэр їеэс манай хоёр улс найрсаг харилцаатай 
явж ирсэн бєгєєд 1990 оноос хойш энэхїї харилцаа улам бїр бэхжиж, олон салбарт харилцах чиг 
хандлага бїрэлдэн зєвхєн хоёр улсын тєдийгїй олон улсын тавцанд ч харилцан хамтын ажиллагааг 
бэхжїїлж, хєгжїїлэх 27«Иж бїрэн тїншлэлийн харилцааг бий болгох» тухай тунхагийг тодорхойлон 
гаргаж ирсэн. 
(в) Монгол Улс, 1990 онд социалист тогтолцооноос ардчилсан тогтолцоонд нэн даруй шилжих тухай 
зарлан тунхаглаж, ардчилсан улс болохынхоо хувьд чєлєєт ардчилсан сонгуулиар улс тєрийн 
тогтолцоогоо єєрчлєн тогтоосон бєгєєд адилхан ардчилсан орон болох Япон улсын хувьд нийтлэг улс 
тєрийн нэгэн їзэл санаан дор хєгжлийн замыг замнаж буй Монгол улсын хїчин чармайлтыг єндрєєр 
їнэлж байна. Монголд зээл тусламж їзїїлэх замаар тус улсын эдийн засаг, нийгмийн хєгжлийг 
27 1997 оны 2 дугаар сард Японд хийсэн айлчлалын їеэр Ерєнхий сайд М.Энхсайхан (тухайн їеийн) болон Японы Ерєнхий 
сайд Р.Хашимото (тухайн їеийн) нар энэ тухай харилцан нотолж, 1998 оны 5 дугаар сард Ерєнхийлєгч Н.Багабанди Монгол 
Улсын тєрийн тэргїїний хувьд анх удаа албан ёсоор Японд айлчлахдаа хоёр орны хоорондох «Иж бїрэн тїншлэлийн 
харилцаа»-г хєгжїїлэх зорилтыг дахин бататгаж, «Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай хамтарсан мэдэгдэл»-г 
гаргасан юм. Улмаар, 2003 оны 12 дугаар сард Ерєнхийлєгч Н.Багабандийн албан ёсны айлчлалын їеэр гаргасан «Япон Улс, 
Монгол Улсын хамтарсан мэдэгдэл»-д Иж бїрэн тїншлэлийн харилцаа амжилттай хєгжиж байгааг нотлон тэмдэглэж, хоёр 
орны харилцаа болон бїс нутаг, олон улсын хамтын нийгэмлэг дэх хамтын ажиллагааг улам хєгжїїлэхээр санал нэгтэй 
байгаагаа илэрхийлсэн юм. 
22
дэмжих нь мєн нэгэн адил хїчин зїтгэл гаргаж буй бусад хєгжиж буй орны ардчилсан хєгжлийг 
дэмжиж байгаа хэрэг билээ. 
(г) Монгол Улс чєлєєт, нээлтэй эдийн засгийг хєгжїїлэхээр тал бїрийн хїчин чармайлт гарган 
ажилласны хїчинд єнєєдєр ємч хувьчлалыг эрчимжїїлэх болон тогтолцоог бїрдїїлэх явцад 
тодорхой ахиц харагдаж байна. Цаашид їїн дээрээ тулгуурлан, дотоодын бие даасан їйл 
ажиллагаагаар хувийн хэвшлийг бэхжїїлэх зэрэг ЗЗЭЗ-ийн хєгжлийг улам бїр ахиулах шатанд 
дэвшин орно гэж хэлж болно. Энэхїї хїчин чармайлтыг дэмжих нь Хєгжлийн албан ёсны тусламжийн 
їндсэн зарчимд нийцэх бєгєєд тун ач холбогдолтой юм. 
(д) Монголын байгаль орчин нь євєрмєц онцлог байдлаараа манай бємбєрцгийн болон хїн 
тєрєлхтний хувьд їнэт зїйл болж байдаг билээ. Энэхїї єргєн уудам байгаль дунд їїсч хєгжсєн 
нїїдэлчин соёл ахуй, ардын дуу хєгжим зэрэг євєрмєц єнгє тєрх бїхий уламжлалт урлаг, тїїний эх 
болсон байгаль нь дэлхий нийтийн анхаарлыг татаж байна. Нєгєє талаар, эрс хурдацтай єрнєж буй 
ЗЗЭЗ-ийн хєгжлийн явцад байгаль орчныг сїйтгэж, уламжлалт соёлын хєгжлийг орхигдуулж байгаа нь 
бодит їнэн юм. Єдгєє Монголын Засгийн Газар байгаль орчноо хайрлан хамгаалах, уламжлалт 
соёлоо хадгалан їлдээхийн тулд єєрсдєєс хамаарах хїчин чармайлтыг гаргахын зэрэгцээ дэлхий 
нийтэд хандаж энэ тал дээр хамтран ажиллахыг уриалж байгаа бєгєєд энэ їйл ажиллагааг дэмжин 
туслах нь дэлхийн дахины байгаль орчныг хамгаалах, уламжлалт соёлыг хадгалан хамгаалах їїднээс 
ихээхэн ач холбогдолтой юм. 
(2) Монголд їзїїлэх тусламжийн чиг шугам 
Дээр 2.(2)-т дурдсан Монголын засгийн газрын хєгжлийн стратегиуд бол эдийн засгийн тогтвортой 
єсєлтийг хангах замаар ядуурлыг бууруулах гэсэн їндсэн стратегийг хэрэгжїїлэх Монголын засгийн 
газрын єєрийн хїчин чармайлтын илрэл хэмээн їнэлж байна. 
Япон улс Монгол улсын хєгжилд тулгарч буй бїх асуудлыг шийдвэрлэхдээ бус харин дээр 2.(2)-т 
єгїїлсэн Монгол улс єєрийн хєгжлийн стратегийг хэрэгжїїлэх бодлогыг тодорхойлон тїїн дээрээ 
тєвлєрч ажиллахад нь гол доноруудтай хамтран, тїлхїї дэмжиж туслана. Монгол улс эдийн засгийн 
їйл ажиллагаагаа идэвхжїїлж, макро эдийн засгийн тогтворжилт ба тєрийн байгуулагуудын їр 
єгєєжийг дээшлїїлэх замаар тєсвийн алдагдлаа бууруулж, тусламж шингээх чадвараа нэмэгдїїлж, 
тэдгээрээс олсон хєрєнгєє ядуурлыг бууруулах болон байгаль орчноо хамгаалахад зарцуулах гэсэн 
харилцан уялдаатай бодлогыг хэрэгжїїлэхэд нь Япон улс ирэх 5-н жилд тусалж дэмжихийг зорьж 
байгаа юм. Энэхїї харилцан уялдаа холбоотой бодлогыг амжилттай хэрэгжїїлэх їїднээс Япон 
улсаас Монгол улсад їзїїлэх тусламж нь эдийн засгийн тогтвортой єсєлтийг хангах замаар ядуурлыг 
бууруулах Монголын талын єєрийн хїчин чармайлтыг дэмжих асуудлыг тэргїїн зорилгоо болгон, 
їїнд хїрэхийн тулд хєдєє орон нутгийн эдийн засгийн тївшинг дээшлїїлэхийн хамт мал аж ахуйн 
салбар дахь илїїдэл ажлын хїчийг єєр салбарт ажлын байр бий болгон шилжїїлэх асуудлыг 
дараагийн зорилгоо болгож байна. Эдгээрийг хэрэгжїїлэхийн тулд Япон улс Монгол улс дахь эрїїл 
макро эдийн засгийг бїрдїїлэх тогтолцоог сайжруулах болон боловсон хїчин бэлтгэхэд тєрийн болон 
хувийн секторт хоёуланд нь туслахын хамт хот хєдєєгийн ялгааг арилгах зорилгоор хєдєєг 
хєгжїїлэхэд мєн туслана. Тэрчлэн эдийн засгийн тогтвортой єсєлтийг байгаль орчинтой хамт авч 
їзэн хєгжїїлэхийн тулд байгаль орчныг хамгаалахад туслана. Мєн гадаад валют олоход чиглэгдсэн 
їйлдвэрлэлийг хєгжїїлэх зэрэг эдийн засгийн їйл ажиллагааг идэвхижїїлэхэд хувь нэмэр оруулах 
їїднээс дэд бїтцийг хєгжїїлэх болон тїїнтэй холбогдсон бодлого тодорхойлох зэрэгт тусалж 
дэмжинэ. 
23
Ядуурлыг бууруулах асуудлыг їндсээр нь шийдвэрлэхэд эдийн засгийн єсєлт ихээхэн чухал 
нєлєєтэй гэсэн Япон улсын баримталж буй їндсэн ойлголт дээр тулгуурлан дээрхи чиглэлїїдийг 
тогтоосон бєгєєд ядуурлыг бууруулах асуудлыг їр єгєєжтэй хэрэгжїїлэх їїднээс сонгож авсан болно. 
Цаашилбал ядуучууд болон нийгмийн эмзэг бїлгийнхэнд шууд чиглэсэн тусламжийн хувьд 
жишээлбэл “Євсний їндэс”, “Хїний аюулгїй байдлыг хангах буцалтгїй тусламж”, “ТББ-ыг дэмжих 
буцалтгїй тусламжийн хамтын ажиллагаа” зэргээр дамжуулан ТББ-уудын їйл ажиллагааг дэмжих 
хэлбэрээр хэрэгжїїлэх бодлого баримтална. 
(3) Монголд їзїїлэх тусламжийн тэргїїлэх салбарууд 
Дээрхи (2)-т дурдсан їндсэн чиг шугам дээр їндэслэн ойрын 5-н жилд Япон улсаас Монгол улсад 
їзїїлэх тусламж нь 1-рт ЗЗЭЗ-ийн тогтолцоог сайжруулах, боловсон хїчин бэлтгэхэд туслах, 2-рт 
Хєдєє орон нутгийг хєгжїїлэх тусламж (Хєдєєгийн хєгжлийн бааз суурь болохуйц тодорхой загвар 
бїс нутагт туслах, Хєдєє аж ахуй, мал аж ахуйг сэргээхэд чиглэсэн тусламж), 3-рт Байгаль орчныг 
хамгаалахад чиглэсэн тусламж (байгаль орчныг хамгаалах болон тїїний баялагыг зїй зохистой 
ашиглах, нийслэл УБ хот дахь байгаль орчны асуудлыг шийдвэрлэх), 4-рт Эдийн засгийн їйл 
ажиллагааг хєгжїїлэхэд чиглэсэн дэд бїтэц бий болгоход туслах гэсэн 4-н салбарыг тусламжийн 
тэргїїлэх салбар болгож байна. 
Эдгээр тэргїїлэх салбарууд нь Монголын засгийн газраас батлан гаргасан “Эдийн засгийн єсєлт 
Ядуурлыг бууруулах стратегийн баримт бичиг” (EGPRSP)-тэй яв цав нийцэж байгаа болно. Монголын 
засгийн газар EGPRSP-д тусгасан бодлого тус бїрийг хэрэгжїїлэх зорилгоор дунд хугацааны тєсвийн 
хїрээг бїрдїїлэхээр тєлєвлєж байгаа бєгєєд ялангуяа нийгмийн хєгжлийн салбарын їйл 
ажиллагааны ахиц дэвшилийг хянахад “Мянганы хєгжлийн зорилт”-ын їзїїлэлтїїдийг (олон улсын 
“Мянганы хєгжлийн зорилт”-ын їзїїлэлтийг Монголын нєхцєлд тохируулан шинэчлэн тодорхойлсон 
їзїїлэлтїїд) ашиглахаар тєлєвлєж байна. Иймээс Япон улсын тусламжийн їр єгєєжийг їнэлэх нэг 
хэлбэр нь Монголын засгийн газрын ашиглах эдгээр їзїїлэлтїїдийг ашиглах явдал юм. 
(а) ЗЗЭЗ-ийн тогтолцоог сайжруулах, боловсон хїчин бэлтгэхэд їзїїлэх тусламж 
Суурь боловсрол болон нарийн мэргэжил зэргийг сайн эзэмшсэн боловсон хїчин бэлтгэх нь эдийн 
засгийг тогтвортой хєгжїїлэхэд хувь нэмэртэй гэдэг утгаараа маш чухал юм. Суурь боловсрол олгох 
салбарт сургуулийн байр хїрэлцээгїйгээс 3-н ээлжээр хичээллэх явдал, боловсролын агуулгын 
чанарыг дээшлїїлэх асуудал, 2005 оноос суурь боловсролыг 10-н жилийн тогтолцооноос 11-н жилийн 
тогтолцоонд шилжїїлсэнтэй холбогдон гарах боловсролын удирдлагын тогтолцоон дэхь асуудлууд, 
хєдєє орон нутгийн сургуулиудын сургалтын орчин муу байгаа явдал, багш нарыг давтан сургах 
асуудал зэрэг шийдвэрлэх ёстой асуудлууд шил шилээ даран хуримтлагдсаар байна. Мєн нарийн 
мэргэжлийн дадлага туршлага олгох сургалт нь ядуу хїмїїсийн ажлын байрыг нэмэгдїїлэх боломж 
олгодгоороо їнэхээр чухал болно. 
Цаашилбал Монголын тєрийн байгууллагуудыг бэхжїїлэхэд татвар хураалтын тогтолцоог 
бэхжїїлэх, хууль журмыг шинэчлэх зэрэг удирдлага хяналтын чадварыг сайжруулах, эдийн засаг, 
нийгмийн салбарын бодлого боловсруулах болон мэргэжлийн ур чадварыг дээшлїїлэх нь тулгамдсан 
асуудал болоод байна. Тэрчлэн хувийн хэвшилийн салбарын хувьд банк санхїїгийн тогтолцоог 
сайжруулах, жижиг дунд їйлдвэрлэл дэхь удирдлагын чадвар болон худалдаа арилжааны ноу хауг 
сайжруулах гэх мэт їйлдвэр аж ахуйын нэгжийн єсєлт хєгжилийг дэмжих тогтолцоог боловсронгуй 
болгох, гадаад худалдаа хєрєнгє оруулалтын орчныг сайжруулах нь амин чухал асуудал бєгєєд 
24
їїнийг хэрэгжїїлэхийн тулд тогтолцоог сайжруулах болон боловсон хїчин бэлтгэх явдал нэн тэргїїнд 
шаардлагатай байна. Ялангуяа банк санхїїгийн тогтолцооны хувьд єндєр хїї, хєрєнгєний эргэлт дэхь 
саад тотгор зэрэг нь эдийн засгийн їйл ажилагааг боомилж байгаа бєгєєд хувийн хэвшил єсєн 
хєгжихєд саад болж буй энэ салбарт цаашид тогтолцоог сайжруулах болон боловсон хїчин бэлтгэх нь 
нэн тэргїїнд шийдвэрлэх асуудал болоод байна. 
Дээр дурдсан тогтолцоог бэхжїїлэхэд болон боловсон хїчин бэлтгэхэд туслах тусламж нь ДНБ-ний 
60 орчим хувийг їйлдвэрлэдэг нийслэл УБ хотын хувьд ч хєдєє орон нутгийн хувьд ч хувийн хэвшлийг 
хєгжїїлэх замаар ядуурлаас гарахад чухал арга хэмжээ болох юм. Япон улс энэ чиглэлийн 
тусламжаа хэрэгжїїлэхдээ 2002 онд нийслэл Улаанбаатар хотод байгуулагдсан хїний нєєцийг 
хєгжїїлэх “Монгол Японы Тєв”-ийг мєн тїшиглэх болно. Нєгєє талаар дээрхи арга хэмжээнїїдийг 
улам їр єгєєжтэй, їр дїнтэй хэрэгжїїлэхийн тулд боловсрол эзэмшсэн боловсон хїчин нь гадаад руу 
гаралгїй Монгол улсынхаа эдийн засгийн єсєлтєнд хувь нэмрээ оруулах тийм орчин нєхцєлийг 
Монгол улс бїрдїїлэх нь хамгаас чухал гэж бодогдож байна. 
(б) Хєдєє орон нутгийг хєгжїїлэх тусламж 
(б)-1. Хєдєєгийн хєгжлийн бааз суурь болохуйц тодорхой загвар бїс нутагт їзїїлэх тусламж. 
Монгол улсын нийслэл УБ хот болон хєдєє орон нутгийн ядуурлын асуудлыг їндсээр нь 
шийдвэрлэхэд хєдєєг хєгжїїлэх нь зайлшгїй шаардлагатай гэж бодож байна. Хєдєєг хєгжїїлэхийн 
тулд юуны ємнє хєдєєгийн тулгуур хотуудад їйлдвэрлэлийг хєгжїїлэх замаар бїс нутгийн эдийн 
засгийг идэвхижїїлэх нь чухал юм. Энэ чиглэлийн хєдєє орон нутгийг хєгжїїлэх тусламжийн хїрээнд 
усалгаатай тариаланг хєгжїїлэх зэрэг эдийн засгийн дэд бїтцийг сайжруулах, худалдаа наймаа зэрэг 
хувийн хэвшил болон їйлдвэрлэлд туслах, банкны бага хїїтэй бодлого хэрэгжїїлэх зэргээр 
дамжуулж хєдєє орон нутгийн эдийн засгийн суурь болсон газар тариалан, мал аж ахуйг сэргээх нь 
зїйтэй гэж бодож байна. Монголын уламжлалт аж ахуй болох бэлчээрийн мал аж ахуй болон илїї 
єндєр бїтээмжтэй хєдєє аж ахуй, мал аж ахуйг бїс нутаг тус бїрээр хєгжїїлэхийн тулд нэгдсэн 
бодлогын хїрээнд тодорхой нэг асуудлыг шийдэж явах нь чухал юм. Хєдєє орон нутаг дахь аялал 
жуулчлалыг хєгжїїлэх баялаг нєєц болон газрын хэвлий дэхь баялагаа зїй зохистойгоор ашиглан 
хєгжлийн бодлоготой уялдуулах шаардлагатай. 
Мєн хєдєє орон нутгийг хєгжїїлэхийн тулд хєдєє орон нутаг дахь эмнэлэг, эрїїл мэнд зэрэг 
нийгмийн їйлчилгээг сайжруулах нь чухал асуудал бєгєєд їїний тулд эрїїл мэндийн їйлчилгээний 
чанарыг сайжруулах эмнэлгийн боловсон хїчний тївшинг дээшлїїлэх шаардлага гарч байна. Нєгєє 
талаас Монгол шиг єргєн уудам нутагтай, хїн ам сийрэг суурьшсан улсад олон тєрлийн тусламжийг 
бїгдийг хєдєє орон нутагт хэрэгжїїлэх нь зардал нь їр ашгаасаа давах утгаараа хїндрэлтэй бєгєєд 
харин Монголын засгийн газрын тогтоосон хєдєєгийн хєгжлийн тулгуур бїс нутаг дотроос тодорхой 
нэгийг сонгон загвар болгон тухайн бїс нутгийн ерєнхий хєгжилд туслах нь тусламжийн їр єгєєжийг 
илїї нэмэгдїїлнэ хэмээн бодож байна. 
(б)-2. Бэлчээр болон хєдєє аж ахуй, мал аж ахуйг сэргээхэд чиглэсэн тусламж 
Хєдєє аж ахуй, мал аж ахуйн салбарт учирдаг бэлчээрийн даац хэтэрснээс їїдэлтэй цєлжилт, ган, 
зуд зэрэг нь Монгол улс дахь ядууралд ихээхэн нєлєєлдєг гэж їзэж байна. Иймээс дээр дурдсан 
загвар бїс нутагт байгаль орчныг хамгаалахад анхаарахын сацуу тогтвортой эдийн засгийн єсєлтийг 
хангах їїднээс цєлжилт, ган зудын нєлєєгєєр унаж доройтсон мал аж ахуй, газар тариалангийн 
дотроос зєвхєн эдийн засгийн їр ашгийг харалгїй ядуурлыг бууруулахад їр єгєєжтэй газрыг олж 
25
тогтоон тэнд илїїтэйгээр тусалж дэмжих шаардлагатай хэмээн бодож байна. 
Монгол улсын уламжлалт аж ахуй болох бэлчээрийн мал аж ахуй, хєдєє аж ахуйг сэргээхийн тулд 
нэгдсэн бодлогын хїрээнд асуудалд хандах нь чухал бєгєєд Япон улсын хувьд ч єнєєг хїртэл їзїїлж 
ирсэн тусламжийн їр дїн дээрээ тулгуурлан цєлжилт, ган, зудтай тэмцэх, ноос, ноолуур, сїїний 
їйлдвэрлэлийг сайжруулах болон їр тариа ногооны їйлдвэрлэлийг нэмэгдїїлэх зэрэг чиглэлїїдийн 
дотроос сонгон тусламж їзїїлэх нь чухал гэж бодогдож байна. Мєн эдгээрийг їр єгєєжтэй 
хэрэгжїїлэхэд хувь нэмэр болохуйц тогтолцоог бїрдїїлэх, холбогдох технологийг нэвтрїїлэх зэрэгт ч 
мєн туслах нь чухал юм. 
(в) Байгаль орчныг хамгаалахад чиглэсэн тусламж 
(в)-1. Байгаль орчныг хамгаалах болон тїїний баялгийг зїй зохистой ашиглах 
Монголын байгаль нь олон тєрлийн экологийн тогтолцоотой бєгєєд олон улсын хэмжээнд ч ховорт 
орох зэрлэг ан амьтантай олон тєрлийн биологийн тєрєл зїйл бїхий байгаль юм. Монголчууд уг нь 
нїїдлийн амьдралд зохицсон байгалийнхаа баялгийг ашиглахын сацуу байгаль орчноо хамгаалж 
ирсэн уламжлал байсан хэдий ч 1990 оноос хойших эмх замбараагїй їйл ажиллагааны улмаас зэрлэг 
ан амьтан, ургамал, бэлчээр, ой мод зэрэг байгалийн баялгийн ашиглалт хэт ихсэх хандлагатай 
болоод байна. Монгол улс 1992 онд Биологийн тєрєл зїйлийг хамгаалах гэрээ, 1994 онд Цєлжилттэй 
тэмцэх конвенци зэрэг байгаль орчныг хамгаалах олон улсын гэрээ ковенцид идэвхитэй нэгдэн орсон 
хэдий ч дотооддоо тэдгээрийг хэрэгжїїлэх тогтолцоог бїрдїїлэх ажил удаашралтай явагдаж байна. 
Їїнд байгаль орчныг хамгаалах хууль эрх зїйн акт бїрэн бус, гїйцэтгэх болон хяналтийн тогтолцоо 
сул, байгалийн баялагийг зїй зохистой ашиглах арга техник дутагдалтай байгаа, ховор зэрлэг ан 
амьтан, ургамлыг хамгаалах арга техник дутагдалтай байгаа, ан амьтадын нарийн тоо толгой зэрэг 
шинжлэх ухааны чанартай мэдээллийн дутагдал зэрэг шалтгаанууд байгаа бєгєєд эдгээрийг 
сайжруулах чиглэлд тусламж їзїїлэх нь їр дїнтэй гэж бодож байна. 
Монгол улсад ган, зуд, ой хээрийн тїймэр зэргээс їїдэн бэлчээр муудах, цєлжилт, улмаар 
эдгээрийг даган шар шороон шуургын їзэгдэл улам бїр нэмэгдэх болсон нь санаа ихээхэн зовоож 
байна. Тэрчлэн дэлхийн цаг уурын дулаарлаас їїдэлтэй гэж їздэг мєсєн голын хайлалт, нуур цєєрєм, 
гол мєрний ус ширгэх зэрэг їзэгдэл ч мєн гарах боллоо. Гэвч эдгээрийн уг шалтгааныг шинжлэх 
ухааны їндэстэйгээр тайлбарлах тївшинд одоогоор хїрээгїй байгаа бєгєєд цаг уур байгаль орчны 
нэгдсэн мониторинг болон байгаль орчны мэдээлэл дээр їндэслэн бодит байдлыг таньж мэдэн 
урьдчилан сэрэмжлїїлэх, гамшгаас хамгаалахад чиглэсэн їйл ажиллагааг хєхїїлэн дэмжих нь чухал 
юм. 
Монгол улсын хєгжилд байгаль орчны холбогдолтой асуудлуудыг сайтар харгалзан їзэх нь маш 
чухал юм. 
Мєн Монголын байгаль нь євєрмєц соёлыг їїсгэдэг гэдэг утгаар нь ч тїїнийг хамгаалах нь чухал 
юм. Їїнээс гадна байгалийн баялаг нь засгийн газраас хєхїїлэн дэмжиж буй аялал жуулчлалын 
хєгжїїлэх бодлогын эх суурь болж байгаагаараа ач холбогдолтойгоос гадна ургамал ан амьтан, 
байгалийн баялгийг ашиглах нь орон нутгийн ард иргэдийн орлогын давхар эх їїсвэр болно гэдгийг 
анхаарахгїй орхигдуулж болохгїй. Иймээс ядуурлыг бууруулах болон тухайн бїс нутгийн онцлогтой 
уламжлалт соёлыг хамгаалахад хувь нэмэр болохуйц хэлбэрээр байгаль орчныг хамгаалах болон 
тїїний баялгийг зїй зохистой ашиглахад тусалж дэмжих шаардлага байна. Мєн їїнийг хэрэгжїїлэхэд 
тухайн бїс нутгийн ард иргэдийн оролцоо чухал гэж їзэж байна. 
26
(в)-2. Нийслэл УБ хот дахь байгаль орчны асуудлыг шийдвэрлэх 
Сїїлийн жилїїдэд ган зуд зэргээс шалтгаалан хєдєє орон нутагт амьдрах боломжгїй болсон ард 
иргэд нийслэл Улаанбаатар хот руу ихээр шилжин ирэх болсон зэргээс їїдэн УБ хотын хїн ам їнэн 
хэрэгтээ 1 сая 100 мянгад хїрсэн гэгдэх боллоо. Ингэж хїн ам хотод тєвлєрєх болсноос шалтгаалан 
гэр хорооллынхны нїїрсний хэрэглээ зэргээс болж агаар бохирдох, хотын иргэдийн хог, 
їйлдвэрлэлийн хаягдал зэргээс їїдэн хог боловсруулах асуудал, усны бохирдол зэргээр хот орчмын 
байгаль орчин муудаж доройтсоор байна. 
Монгол улсад байгаль орчныг хамгаалахтай холбогдсон стандарт, хог хаягдлыг боловсруулах хууль 
зэрэг тогтолцоо байгаа хэдий ч хянаж зохицуулах чадвар сул учир цаашид тїлэх нїїрсийг сайжруулах, 
хотын байгаль орчны удирдлагын боловсон хїчин бэлтгэх зэргийг хамруулсан тусламж, хог хаягдлыг 
боловсруулах тогтолцоонд чиглэсэн тусламж, усны бохирдолттой тэмцэх зэрэгт чиглэсэн тусламж 
хамтын ажиллагаа байж болох юм. 
(г) Эдийн засгийг хєгжїїлэхэд чиглэсэн дэд бїтэц бий болгоход їзїїлэх тусламж 
Дэд бїтцийн салбар нь Монголын эдийн засгийн хєгжлийн їндэс суурь юм. Одоо байгаа 
байгууламжууд нь хуучин ЗХУ-ын тусламжаар байгуулагдсан бєгєєд тэдгээрийн ихэнх нь хуучирч 
муудсан тул тэдгээрийг шинэчлэн сайжруулах нь улам бїр чухал болж байна. Энэхїї тусламжийн 
хєтєлбєрт ойрын 5-н жилд дэд бїтцийг сайжруулах хїрээнд хэрэгжїїлэхээр тусгаж байгаа нийслэл 
болон хєдєє орон нутгийн тулгуур хотуудад їйлдвэрлэлийг хєгжїїлэх, ард тїмний амьдралтай шууд 
холбоотой мэдээлэл холбоо зэрэг їндсэн дэд бїтэц, мєн дээрхээс гадна аялал жуулчлал хєгжїїлэх, 
газрын хэвлийн баялгийг ашиглах зэрэг гадаад валют олох їйлдвэрлэлийг хєгжїїлэхэд тус нэмэртэй 
тээврийн салбарыг сайжруулахтай холбогдсон хамтын ажиллагааг ч мєн санаж явах нь чухал юм. 
Цаашид Сибирийн дорнод хэсэг, Хятадын зїїн хойт хэсгийн дэд бїтцийн хєгжлийн хандлагыг 
харгалзахын зэрэгцээ Хятад, ОХУ-тай хиллэх бїс нутагт хэдийнэ эхэлсэн ашигт малтмал олборлох, 
худалдаа наймаа, хамтарсан зах зээл зэрэг Зїїн Хойт Азитай холбогдох эдийн засгийн їйл 
ажиллагааг дэмжих чиглэлийн дэд бїтцийг дунд хугацаанд хэрэгжїїлэхийг ч мєн санаж явах ёстой 
хэмээн бодож байна. 
(4) Монголд тусламж їзїїлэхэд анхаарах зїйлс 
(а) Бодлогын зєвлєлдєх уулзалт 
Тусламжийг їр ашигтай хэрэгжїїлэх їїднээс тєслийг боловсруулах, сонгох, хэрэгжїїлэх 
асуудлуудаар Монголын засгийн газартай нягт хамтран ажиллаж, бодлогын зєвлєлдєх уулзалтыг 
зохион байгуулна. Энэхїї бодлогын зєвлєлдєх уулзалт нь, Монголын засгийн газрын идэвхи 
санаачилгатай байдлыг бий болгоход туслана гэж їзэж байна. Мєн, тусламж їзїїлэхэд тохиромжтой 
тусламжийн хэлбэр, цаашилбал хэлбэр хоорондын їргэлжлэх чанар болон уялдаа холбооны тухайд ч 
уг бодлогын зєвлєлдєх уулзалтаар хэлэлцэх болно. 
(б) Бусад донорууд, Японы болон Монголын ТББ-тай уялдаа холбоотой ажиллах 
Монгол улс нь олон тооны хандивлагч орнууд болон олон улсын байгууллагуудаас тусламж 
дэмжлэг авч байгаа хэдий ч, манай орны хувьд анхнаасаа хамгийн том хандивлагчийн байр сууриа 
хадгалж ирсэн бєгєєд цаашид ч голлох байр сууринаас иж бїрнээр харилцаа, хамтын ажиллагааг 
їргэлжлїїлэн хэрэгжїїлэх болно гэдэгт найдвар тавигдаж байгаа юм. Їїний зэрэгцээ їр єгєєж бїхий 
нягт харилцаа, хамтын ажиллагааг хэрэгжїїлэхийн тулд, Монгол улс нь дотоодын идэвхи 
27
санаачилгатай байдлаа улам бїр идэвхжїїлэн дээшлїїлэх шаардлага зїй ёсоор тулгарч байна. 2004 
оны 4 сард Монголын засгийн газраас боловсрол, эрїїл мэнд, дэд бїтцийн салбарын тусламжийн їр 
ашгийг дээшлїїлэх зорилго бїхий ажлын хэсгийг зохион байгуулж, манай улс, Азийн Хєгжлийн 
Банктай хамтран боловсролын асуудал хариуцсан ажлын хэсгийн хуралдааны дэд даргын їїргийг 
гїйцэтгэх болсон билээ. Цаашид, дээр єгїїлсэн Монголын талын идэвх санаачилгыг хїндэтгэн 
їзэхийн зэрэгцээ нийт хандивлагчид Монголд їзїїлэх тусламжийнхаа їр єгєєжийг дээшлїїлэхийн 
тулд бодлого чиглэлээ харилцан зєвлєлдєх зэргээр хїчин чармайлт тавих нь чухал юм. Тїїнчлэн, 
бодлогын зєвлєлдєх уулзалт болон хандивлагчид хоорондын хамтын ажиллагааг бэхжїїлэхэд, 
Монгол дахь Японы засгийн газрын тєлєєлєлийн тогтолцоогоо бэхжїїлэх шаардлага урган гарч 
байна. 
Мєн, Монголд їзїїлэх тусламжийг їр ашигтай хэрэгжїїлэх зорилгоор Тєрийн бус байгууллагуудыг 
хамарсан ард иргэд хоорондын харилцааны їйл хєдлєлийг сайтар анхааралдаа авах явдал чухал юм. 
Япон Монгол хоёр орны харилцаа нь, Монгол улс ардчилал, зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоонд 
шилжсэнээс хойш эрчимтэй хєгжиж, ялангуяа ард иргэднийн тївшинд харилцаа гїнзгийрсээр ирсэн. 
Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны салбарт ч Японы Тєрийн бус байгууллагууд Монголын хєгжлийн 
шаардлагад нийцсэн нарийн тусламж дэмжлэгийг їзїїлсээр ирсэн ба Японы засгийн газрын зїгээс 
шаардлагатай їед тэдгээрийн їйл хєдлєлийг дэмжин туслаж, ард иргэдийн оролцоотой эдийн засгийн 
хамтын ажиллагааг буй болгох явдал нь хоёр орны харилцааг бэхжїїлэх їїднээс авч їзсэн ч нэн 
чухал болоод байна. 
(в) Гадаад єрийн асуудал болон тусламж шингээх чадвар 
Монгол улсын гадаад єрийн албан ёсны хэмжээ барагцаалбал ДНБ-нийх нь 94.0 хувьтай тэнцэхїйц 
хэмжээнд єсч, ОУВС зэрэг байгууллагууд ч энэ талаар маш их санаа зовж байгаа тухай илэрхийлж 
ирсэн. Мєн єр барагдуулалтын хэмжээ 6.7 хувьтай байгаа нь хєгжиж буй орны хувьд харьцангуй 
доогуур тєвшинд багтаж байна. Сїїлийн жилїїдэд эдийн засаг нь сэргэж байгаа тул дээр 
дурдсанчлан голчлон олон улсын байгууллагуудаас цаашид хєнгєлєлттэй зээлийг хязгаарлагдмал 
хэмжээнд авах боломжтой гэсэн саналууд давамгайлж ирж байна. Мєн, сїїлийн їед їїсээд байсан 
хуучин ЗХУ-д тєлєх их єрийн тухайд гэвэл, 2003 оны 12 сарын эцсээр уг асуудал эцэслэн шийдэгдсэн 
бєгєєд энэ нь дотоодын эдийн засагт сєрєг нєлєє їзїїлэх магадлал єндєр байгаа хэдий ч, гадаад 
єрийн асуудлыг шийдвэрлэх хїчин чармайлт нь їнэлїїштэй юм. Ялангуяа, цаашид Монгол улс дээр 
дурьдсанчлан эдийн засгийн бааз сууриа сайжруулахад гол анхаарлаа хандуулах шаардлагатай 
бєгєєд їїний хамтаар ихээхэн хэмжээний хєрєнгє мєнгєний хэрэгцээ шаардлага урган гарах тєлєв 
ажиглагдаж байгаагаас тусламж авах болон хэрэгжїїлэх дотоод тогтолцоогоо бэхжїїлэх, албан 
зардлын удирдлагын чадавхийг дээшлїїлэх асуудал нь улам бїр чухлаар тавигдаж байна. Тїїнчлэн, 
гадаадын хєрєнгє оруулалтыг хїлээн авах тогтолцоог бїрдїїлэх, єєрєєр хэлбэл мєнгє санхїїгийн 
тогтолцоог єргєжїїлэх нь ч чухал асуудал буй заа. Монгол улсын Япон улсаас авсан йений їндсэн 
зээлийн болон хїїгийн эргэн тєлєлт нь ойрын жилїїдэд оргил хэмжээндээ хїрэх учраас Япон улс 
Монгол улсын єр барагдуулалтын байдлыг анхааралтай ажиглаж байна. 
Мєн, тусламжийн хєрєнгийг шингээх чадварын тухайд дурдвал, Монголын улсын Засгийн газрын 
яамд хоорондын ажлын уялдаа холбоог хангалттай гэж хараахан хэлж чадахгїй байна. Засгийн газар 
хоорондын зєвлєлдєх уулзалтуудын їеэр дотооддоо идэвхи санаачилгатай ажиллахыг сануулахын 
зэрэгцээ яамд хоорондын уялдаа холбоо муутай тогтолцоогоо засаж залруулах талаар дахин дахин 
сануулах шаардлага ч урган гарч байна. Монголын Засгийн газар энэ асуудлыг зєвєєр ойлгон хїлээн 
28
авч байгаа бєгєєд 2003 оны 6 сард Гадаадын зээл тусламжийг зохицуулах тухай хуулийг батлан, яам 
тамгын газруудынхаа їїрэг хариуцлагыг тодорхой тогтоож єгсєн билээ. Цаашид, уг хуулийн дагуу 
тусламж їйл ажиллагаа хэвийн явагдана гэдэгт найдаж байна. Їїний хамт, засаглалыг бэхжїїлэх 
тухай хїсэлт тавих хэрэгтэй юм. 
(г) Байгаль, нийгэмд їзїїлэх нєлєєллийг сайтар анхаарах нь 
Эдийн засгийн бааз суурийг сайжруулахтай холбогдон, байгаль орчин болон бїс нутгийн нийгэмд 
сєрєг нєлєє їзїїлэх магадлал єндєр байдгаас тодорхой тєсєл тєлєвлєгєєнїїдийг боловсруулах, 
тїїнийг хэрэгжїїлэхдээ байгаль орчин болон нийгмийн асуудлууд, ялангуяа хїйсийн тэгш эрхийн 
байдалд їзїїлэх нєлєєллийг сайтар анхааралдаа авах шаардлагатай. 
(д) Тусламжийг їр єгєєжтэй хэрэгжїїлэхэд чиглэсэн їнэлгээ 
Энэхїї тусламжийн хєтєлбєрийн хїчинтэй хугацаа нь 5 жил орчим бєгєєд уг хєтєлбєрт їндэслэн 
тусламжийн їйл ажиллагааг їр ашигтай, їр єгєєжтэй хэрэгжїїлэхэд тусламжийн хєтєлбєрийн 
хяналтын тогтолцоог буй болгох явдал чухал юм. Монгол улс дахь “ХАЁТ-ын ажлын хэсэг” буюу 
Японы ЭСЯ болон JICA-ийн тєлєєлєгчийн газар жил бїр тэргїїлэх салбар бїрийн тєслийн 
боловсруулалт, хэрэгжилтийн байдал болон дээр дурдсан тусламжийн тєслийг хэрэгжїїлэхэд 
анхаарах зїйлїїдэд тусгагдсан байдлуудад гол анхаарлаа хандуулан, энэхїї тусламжийн 
хєтєлбєрийн хэрэгжилтийн байдалд хяналт тавина. Энэхїї хяналтын їр дїн нь, уг хєтєлбєр эцэслэн 
шийдэгдсэнээс хойших ойролцоогоор 4 жилийн хугацаанд гуравдагч этгээдийн їнэлгээг явуулахад 
їндсэн материал болно. 
* * * 
29
29 
Хавсралт 
(в) Хєдєє орон нутгийг тогтвортой хєгжїїлэх 
(г) Боловсон хїчин бэлтгэх ба шудрага хуваарилалт 
EGSPRS ба Япон Улсын З/Г-ийн ХАЁТ-ийн Бїдїївч Зураг 
Э/з-ийн єсєлтийг хангах замаар ядуурлыг бууруулах, мянганы хєгжлийн зорилтуудыг хангах 
Эдийн засгийн єсєлт ба ядуурлыг бууруулах стратеги (EGSPRS) 
(а) Макро э/з-ийн тогтворжилт ба тєрийн байгууллагуудын їр ашгийг дээшлїїлэх 
(б) ЗЗЭЗ-т шилжих їйл явцыг гїнзгийрїїлэх 
(д) Сайн засаглалыг хєгжїїлэх 
ЗЗЭЗ- ийн шилжилтийг Э/з-ийн тогтвортой 
дэмжих тусламж єсєлт 
Боловсон хїчин бэлтгэх, 
тогтолцоог сайжруулах 
Хєдєє орон 
Япон улсын тусламж 
нутгий тус хє г гжїїлэх л амж 
Ажлын байр бий болох 
Байгаль орчныг Дэд бїтцийг хєгжїїлэх 
хамгаалах тусламж 
Хєдєє орон нутгийн 
э/з-ийн тївшинг дээшлїїлэх 
Э/з-ийг дэмжих тусламж 
Монголын Засгийн Газрын Мєрийн Хєтєлбєр 
(1). Эдийн засгийн шинэчлэл, хувийн секторт тулгуурласан э/з-ийн єсєлт 
(2). Боловсрол соёлыг хамгаалах эрхэмлэн дээдлэх 
(3). Амьдралын тївшинг дээшлїїлэх, нийгмийн хамгааллыг сайжруулах 
(4). Бїс нутгийн ялгааг арилгах 
Тэмдэглэл: Дээрх бїх салбарт ядуурлыг бууруулах, хїйсний эрх тэгш байдал зэрэг бїх салбарыг 
хамарсан нийтлэг асуудлуудад мєн анхаарлаа хандуулах.